1. Khi một nền kinh tế có “hai mặt”
Mặt sáng – Tăng trưởng “ngon lành”
Trung Quốc vừa công bố GDP quý 02/2025 tăng 5,2% so với cùng kỳ năm trước – đứng thứ hai thế giới về tốc độ tăng trưởng trong các nền kinh tế lớn. Xuất khẩu thì còn “khủng” hơn, tăng 12% về khối lượng trong khi thương mại toàn cầu chỉ tăng 3%. Thặng dư thương mại đạt gần 1.000 tỷ USD – kỷ lục lịch sử!
Không chỉ xuất khẩu nhiều, Trung Quốc còn thống trị các ngành công nghệ tương lai. Họ sản xuất 60% xe điện toàn cầu và chiếm 75% lượng lắp đặt điện gió mới trên thế giới. Pin xe điện made in China chiếm 60% thị phần toàn cầu. Nói cách khác, nếu bạn đang lái xe điện ở bất cứ đâu trên thế giới, khả năng cao là nó dùng công nghệ Trung Quốc.
Mặt tối – Người dân “chết đứng”
Nhưng khoan đã! Nếu kinh tế tốt như vậy, tại sao người tiêu dùng Trung Quốc lại chi tiêu ít đến mức đáng báo động? Tiêu dùng chỉ chiếm 53% GDP – thấp hơn nhiều so với mức trung bình thế giới là 74-76%. Hãy tưởng tượng trong khi cả thế giới dùng 3/4 thu nhập để tiêu xài thì người Trung Quốc chỉ dùng một nửa!
Thất nghiệp thanh niên là vấn đề đau đầu khác. Tỷ lệ thất nghiệp thanh niên đạt 14,9% vào tháng 5/2025. Với 12,22 triệu sinh viên tốt nghiệp năm 2025, áp lực việc làm chỉ càng tăng thêm.
Câu chuyện “lột xác” kinh tế bị kẹt
Để hiểu rõ hơn, hãy nhìn vào “lộ trình phát triển kinh tế 101” mà mọi quốc gia đều phải đi qua.
- Giai đoạn 1: Nông nghiệp (trồng lúa, chăn nuôi).
- Giai đoạn 2: Công nghiệp hóa (xây nhà máy, sản xuất hàng hóa).
- Giai đoạn 3: Dịch vụ (nhà hàng, du lịch, giải trí). Ở Anh, dịch vụ chiếm 81% GDP và tạo ra 83% việc làm – cho thấy dịch vụ vừa tạo giá trị cao vừa “nuôi” được rất nhiều người.
Trung Quốc đã rất thành công ở giai đoạn 2, trở thành “công xưởng thế giới”. Nhưng khi cần chuyển sang giai đoạn 3 – nền kinh tế dịch vụ – họ gặp “nút thắt” lớn. Để ngành dịch vụ phát triển, cần có tiêu dùng nội địa mạnh mẽ (người dân có tiền và sẵn sàng chi tiêu cho dịch vụ).
Nhưng những người hưởng lợi từ mô hình cũ (các ông trùm công nghiệp, quan chức cấp cao) không muốn tăng lương cho công nhân, không muốn mất quyền lực. Giống như chủ đồn điền Argentina chống lại công nghiệp hóa, giới tinh hoa công nghiệp Trung Quốc đang cản trở chuyển đổi.
“Thuốc giảm đau” bất động sản – Giải pháp tạm thời thành thảm họa
Thay vì đối mặt với “cuộc chiến quyền lực” khó khăn này, Trung Quốc (và trước đó là Nhật Bản) tìm ra một “mẹo”: thổi phồng bong bóng bất động sản! Cách thức rất đơn giản: nới lỏng cho vay mua nhà → giá nhà tăng → người dân cảm thấy giàu có hơn → chi tiêu nhiều hơn. Như vậy, không cần tăng lương thực sự, người dân vẫn tiêu xài mạnh nhờ “của cải ảo” từ nhà đất.
Từ 2008-2019, tỷ lệ nợ/GDP của Trung Quốc tăng gấp đôi từ 130% lên 260%. Người dân vay mượn điên cuồng để mua nhà, rồi dùng nhà làm tài sản thế chấp để vay thêm. Ngân hàng thì “vui như Tết” vì cho vay có nhà đảm bảo. Nhưng khi giá nhà đảo chiều, vòng luẩn quẩn bắt đầu: người dân không trả được nợ → ngừng chi tiêu → kinh tế suy thoái → giá nhà càng giảm → ngân hàng siết cho vay.
2. Bí mật đằng sau “phép màu kinh tế” lần hai của Trung Quốc
Từ bất động sản sang công nghiệp
Câu trả lời cho nghịch lý này nằm ở một biểu đồ đơn giản nhưng cực kỳ quan trọng. Khi bong bóng bất động sản vỡ, các ngân hàng Trung Quốc không “co ro” như ở Nhật Bản hay phương Tây. Thay vào đó, họ được chính phủ “ra lệnh” chuyển hướng cho vay sang công nghiệp với quy mô chưa từng có.
Hãy tưởng tượng như thế này: Trước đây ngân hàng cho vay xây nhà, giờ chuyển sang cho vay xây… nhà máy. Và không phải nhà máy bình thường mà là những nhà máy sản xuất xe điện, pin mặt trời, thiết bị 5G, robot AI – tất cả những thứ “xịn xò” mà thế giới đang cần. Đây chính là điểm khác biệt cốt lõi với Nhật Bản thập niên 90, khi các ngân hàng tư nhân không dám cho vay vì sợ rủi ro.
Xuất khẩu bù đắp tiêu dùng nội địa
Khi người dân trong nước không mua hàng, các nhà máy Trung Quốc đành phải “tìm đường ra biển”. Xuất khẩu đóng góp mức cao nhất vào GDP kể từ năm 1997. Nhờ được ngân hàng “bơm tiền” không giới hạn, các công ty Trung Quốc có thể bán hàng với giá “không tưởng”, đánh bại mọi đối thủ quốc tế.
Ví dụ điển hình là xe điện. Năm 2020, Trung Quốc bán được hơn 1 triệu xe điện (bao gồm cả xe thuần điện và hybrid). Đến 2024, họ bán hơn 11 triệu xe điện, chiếm 48% tổng số xe bán ra – gần một nửa! Sự tăng trưởng 11 lần chỉ trong 4 năm là con số “khủng” chưa từng có. Không chỉ bán trong nước, xe điện Trung Quốc còn tràn sang châu Âu, Đông Nam Á, thậm chí cả Mỹ (trước khi bị áp thuế). Tương tự với pin mặt trời, giá giảm đến mức các nhà sản xuất châu Âu phải “khóc ròng” vì không thể cạnh tranh.
Núi nợ cao ngất – Bao giờ sụp đổ?
Tổng nợ của Trung Quốc (TSF) đã đạt 303% GDP vào cuối năm 2024, tăng 48 điểm phần trăm trong 5 năm. Nếu tính cả nợ hộ gia đình, doanh nghiệp và chính phủ, Trung Quốc nợ nhiều hơn cả Mỹ! Mỗi năm, tỷ lệ nợ/GDP tăng thêm 10-11 điểm phần trăm – tốc độ “điên rồ” mà ít nước nào chịu nổi.
Giáo sư Michael Pettis từ Đại học Bắc Kinh cảnh báo: phần lớn khoản vay này đổ vào các dự án “vô bổ”, không tạo ra đủ lợi nhuận để trả nợ. Cầu đường dư thừa, nhà máy công suất thấp, thành phố ma không người ở… Tất cả đều được xây bằng nợ nhưng không sinh ra tiền. Năm 2025, Trung Quốc đặt mục tiêu thâm hụt ngân sách 4% GDP – mức kỷ lục, cho thấy chính phủ vẫn quyết tâm “đốt tiền” để giữ tăng trưởng.
4. Liệu “phép màu” có kéo dài được không?
Kịch bản lạc quan
Nếu Trung Quốc thành công trong việc thống trị công nghệ xanh toàn cầu, họ có thể “hái quả ngọt” từ cuộc chuyển đổi năng lượng trị giá hàng chục nghìn tỷ USD. Xuất khẩu công nghệ sạch của Trung Quốc dự kiến đạt 340 tỷ USD vào năm 2035 – tương đương doanh thu dầu mỏ của Saudi Arabia và UAE cộng lại!
Với lợi thế về quy mô và công nghệ, Trung Quốc có thể duy trì vị thế “công xưởng công nghệ xanh” của thế giới. Pin xe điện, tấm năng lượng mặt trời, turbine gió… tất cả sẽ made in China. Điều này giúp họ có đủ ngoại tệ để trả nợ và duy trì tăng trưởng, ít nhất trong trung hạn.
Kịch bản bi quan
Nhưng nếu thế giới không chấp nhận sự thống trị của hàng hoá Trung Quốc thì sao? Đã có dấu hiệu cho thấy điều này đang xảy ra. Theo số liệu mới nhất tháng 7/2025, Mỹ đang áp thuế trung bình 51,1% lên hàng Trung Quốc (từng lên đến 145% vào tháng 4/2025). Xuất khẩu sang Mỹ giảm 21% chỉ trong tháng 4/2025. Brazil, Indonesia, Ấn Độ cũng bắt đầu “dựng rào” vì lo ngại công nghiệp nội địa bị “nghiền nát” bởi hàng giá rẻ từ Trung Quốc.
Sớm muộn, Trung Quốc sẽ phải đối mặt với làn sóng phản đối toàn cầu nếu tiếp tục “bán phá giá” nhờ tiền vay giá rẻ. Nếu xu hướng này lan rộng, mô hình “vay nợ để xuất khẩu” sẽ sụp đổ. Khi đó, Trung Quốc sẽ rơi vào tình thế khó khăn hơn cả Nhật Bản: tăng trưởng đình trệ, giảm phát kéo dài, nợ chồng nợ.
5. Kết luận
Tóm lại, nền kinh tế Trung Quốc đang trải qua một cuộc cách mạng về kinh tế chưa từng có: dùng nợ và xuất khẩu để “vượt qua” khủng hoảng tiêu dùng nội địa. Thành công hay thất bại sẽ định hình không chỉ tương lai Trung Quốc mà cả trật tự kinh tế toàn cầu.
Nguồn tham khảo:
- China Finance 40 Forum & Carnegie Endowment – Phân tích về nợ và thặng dư thương mại Trung Quốc
- China Briefing – Báo cáo kinh tế Trung Quốc quý 1/2025 và tác động thuế quan
- Council on Foreign Relations – Nghiên cứu về tăng trưởng xuất khẩu Trung Quốc 2024
- World Economic Forum – Vai trò của Trung Quốc trong chuyển đổi năng lượng xanh toàn cầu
- South China Morning Post & National Bureau of Statistics – Số liệu thất nghiệp thanh niên Trung Quốc
- Money & Macro : China’s increasingly bizarre economy
