1. Những hình thức gọi vốn triệu đô trong crypto
Dân crypto không xa lạ gì với chuyện một dự án mới ra mắt công bố gọi vốn hàng chục, hàng trăm triệu đô. Vốn gọi càng lớn, người dùng càng đổ xô cày airdrop với hy vọng được chia phần. Nhưng có bao giờ bạn tự hỏi thực hư số tiền đó là thế nào? Nó đến từ đâu?
5 Phút Crypto tìm hiểu được một số hình thức gọi vốn phổ biến trong ngành. Tuy nhiên, cần làm rõ rằng bản thân những hình thức này không có gì sai, vấn đề nằm ở chỗ nhiều dự án không công khai rõ ràng mà chỉ đưa ra con số thật lớn để tạo FOMO cho nhà đầu tư nhỏ lẻ.
1.1 Huy động tiền mặt thực sự
Đây là kịch bản đẹp nhất mà chúng ta đều mong muốn. Nhà đầu tư chuyển tiền, công ty nhận tiền, thế là xong. Tuy nhiên thực tế thì hiếm khi đẹp đẽ như thế. Thông thường, các bên sẽ thỏa thuận chia thành nhiều đợt, gắn với các mốc cụ thể như ra mắt sản phẩm hoặc đạt số lượng người dùng nhất định. Nếu không đạt, phần còn lại có thể bị hoãn hoặc hủy hoàn toàn.
Vấn đề là các dự án crypto hầu như không công bố chi tiết những điều kiện này. Họ chỉ thông báo con số tổng, ví dụ “gọi vốn thành công 50 triệu USD”, nhưng không nói rõ bao nhiêu đã vào tài khoản, bao nhiêu còn phụ thuộc vào các mốc chưa đạt được. Người dùng nhìn vào tưởng dự án đang cầm 50 triệu USD trong tay, nhưng thực tế có thể chỉ mới nhận được một phần nhỏ.
1.2 Đóng góp tài nguyên thay cho tiền
Tài nguyên ở đây là các khoản đầu tư mang tính chiến lược thay cho tiền mặt như hạ tầng máy chủ, bản quyền công nghệ, hoặc đội ngũ hỗ trợ. Trên thông cáo báo chí vẫn ghi “đầu tư … triệu USD”, nhưng thực tế công ty lại không nhận được đồng nào.
Ví dụ điển hình là vào tháng 11/2024, Google Cloud công bố đầu tư 10 triệu USD vào các dự án trên BNB Chain thông qua chương trình Most Valuable Builder. Nhưng đọc kỹ thì 10 triệu USD này thực chất đến từ cloud credits, tức là quyền sử dụng dịch vụ máy chủ của Google miễn phí trong một khoảng thời gian. Mỗi dự án được nhận tối đa 350.000 USD credits trong vòng 2 năm.
1.3 Vốn vay có lãi
Một phần của vòng gọi vốn đôi khi chỉ là khoản vay có lãi. Đây là nợ mà dự án phải hoàn trả bất kể lãi hay lỗ. Khi thị trường thuận lợi thì không vấn đề gì. Nhưng khi thị trường đi xuống, gánh nặng trả nợ có thể đẩy công ty vào tình cảnh rất khó khăn, dù trên danh nghĩa họ đã huy động được số tiền rất lớn.
Ví dụ điển hình là Core Scientific. Đây từng là một trong những công ty đào Bitcoin lớn nhất nước Mỹ. Họ đã vay hàng trăm triệu USD với lãi suất cao để mua máy đào ASIC nhưng trên thông cáo thì lại ghi “huy động thành công” rất hoành tráng. Rồi đến năm 2022 khi giá Bitcoin lao dốc, doanh thu từ đào coin không đủ trả lãi và gốc. Tháng 12/2022, Core Scientific nộp đơn phá sản với khoản nợ hơn 1 tỷ USD.
*Core Scientific sau đó đã thành công tái cấu trúc và được CoreWeave mua lại để chuyển đổi từ đào Bitcoin sang cung cấp hạ tầng AI.
1.4 Token thay tiền
Đây là hình thức chỉ có trong crypto. Một phần tiền huy động có thể đến từ chính token của dự án, với mức giá do nội bộ tự đặt ra. Hoặc đến từ token swap, kiểu như dự án A đổi token của mình lấy token của dự án B, rồi cả hai cùng ra thông báo “đầu tư chiến lược vào nhau”.
Hình thức này đặc biệt phổ biến ở các blockchain và foundation lớn như TON, Solana, Polygon hay Near. Họ phân bổ token của mình cho các dự án mới để hỗ trợ phát triển hệ sinh thái, gọi là ecosystem fund hoặc strategic investment.
Thêm vào đó, nhiều khoản đầu tư bằng token không thể sử dụng ngay mà có thời gian khóa từ 1 – 4 năm. Kết quả là một dự án có thể công bố gọi vốn hàng chục triệu USD, nhưng tiền mặt thực sự chỉ chiếm 10 – 20%.
Trên đây chỉ là một số hình thức phổ biến mà 5 Phút Crypto tổng hợp được. Thực tế còn rất nhiều biến thể khác vì crypto là thị trường gần như không có luật lệ. Chỉ cần thay đổi một vài điều khoản trong thỏa thuận gọi vốn, toàn bộ cấu trúc đã khác hoàn toàn.
2. Gọi vốn trong crypto và truyền thống khác nhau thế nào?
Ở thị trường truyền thống cũng từng phanh phui rất nhiều vụ phóng đại các con số gọi vốn. Nhưng điểm khác biệt nằm ở chỗ là khi sự việc vỡ lở, hệ thống pháp lý có thể can thiệp. Nhà đầu tư có thể kiện, có thể đòi bồi thường, có tòa án để phân xử. Founder lừa đảo có thể bị truy tố, kết án, đi tù.
Crypto thì khác. Thị trường này sinh ra với triết lý phi tập trung, ai cũng có thể tham gia mà không cần xin phép ai. Không có SEC giám sát, không bắt buộc kiểm toán, token có thể lên sàn giao dịch chỉ sau vài tháng thay vì chờ đợi hàng năm như IPO truyền thống. Đây là điều khiến crypto hấp dẫn. Một người bình thường ở Việt Nam có thể bỏ tiền vào dự án bên Mỹ chỉ với vài cú click chuột.
Nhưng tự do quá thì dễ mở đường cho kẻ xấu.
Không có cơ quan giám sát nên dự án muốn công bố gì thì công bố. Không cần kiểm toán nên những con số trên whitepaper có thể vẽ ra theo ý muốn. Token lên sàn chỉ sau vài tháng thay vì chờ IPO hàng chục năm, nên insider có thể thoát hàng trước khi ai kịp nhận ra sản phẩm chẳng có gì. Và khi dự án sập, founder biến mất, nhà đầu tư nhỏ lẻ cũng chẳng biết kêu ai.
Airdrop là ví dụ điển hình. Ban đầu, airdrop nhằm thưởng token cho những người dùng đầu tiên, những người thực sự đóng góp vào sự phát triển của dự án. Uniswap từng làm điều này và tạo ra làn sóng tích cực cho cả ngành. Nhưng rồi airdrop trở thành công cụ thổi phồng số liệu. Dự án hứa hẹn token miễn phí, người dùng đổ vào cày điểm, số liệu tăng trưởng trông rất đẹp, nhà đầu tư thấy vậy thì rót tiền
Tự do mà không có khuôn khổ đi kèm thì sớm muộn cũng dẫn đến hỗn loạn. Đây là bài toán mà crypto vẫn chưa có lời giải.
3. Vậy nhà đầu tư nhỏ lẻ có thể làm gì?
Thực tế là các dự án crypto hiếm khi công bố chi tiết cấu trúc vốn. Họ chỉ đưa ra thông cáo trên báo, đăng vài dòng trên X, kèm logo của các quỹ đầu tư nổi tiếng. Không có báo cáo kiểm toán, không có cách nào biết được bao nhiêu là tiền mặt, bao nhiêu là token, hay điều khoản cụ thể ra sao.
Theo 5phutcrypto.io, giải pháp khả dĩ nhất lúc này là thay đổi cách tiếp cận. Thay vì cố gắng xác minh con số gọi vốn có thật hay không, hãy tập trung vào những gì có thể kiểm chứng được.
3.1 Đánh giá dựa trên sản phẩm và con người
Sản phẩm có hoạt động thật không? Nhiều dự án gọi vốn hàng chục triệu USD nhưng sản phẩm chỉ là bản demo hoặc còn đang trong giai đoạn testnet. Cách tốt nhất là tự mình vào dùng thử xem ứng dụng có mượt không? Tính năng chạy có đúng như họ quảng cáo không?
Rồi nhìn vào người dùng thực. Các công cụ như DeFiLlama, Dune Analytics hay DappRadar cho phép theo dõi số lượng ví hoạt động, khối lượng giao dịch, và doanh thu on-chain. Tuy nhiên số liệu này cũng có thể bị thổi phồng bởi bot hoặc wash trading, nên chỉ nên dùng làm một yếu tố tham khảo, kết hợp với những đánh giá khác bên dưới.
Về team thì cần tìm hiểu họ là ai, đã làm gì trước đây. Founder từng xây dựng sản phẩm nào chưa? Thành hay bại? Họ công khai danh tính hay ẩn danh? Team ẩn danh không có nghĩa là lừa đảo, nhưng nếu kết hợp với những yếu tố đáng ngờ khác thì nên cẩn thận.
Cuối cùng là quan sát cách team tương tác với cộng đồng. Họ có trả lời câu hỏi kỹ thuật một cách nghiêm túc không, hay chỉ toàn marketing và hứa hẹn? Khi có sự cố xảy ra, họ xử lý như thế nào? Một team nghiêm túc sẽ giao tiếp minh bạch ngay cả khi tin xấu, còn team chỉ muốn chớp nhoáng sẽ né tránh hoặc xóa bình luận tiêu cực.
Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về cách đánh giá dự án, hãy tham khảo các bài viết trong mục Phân tích cơ bản dành cho người mới học đầu tư crypto.
3.2 Kiểm tra xem quỹ đầu tư có thực sự tham gia không
Nhiều dự án thích gắn logo quỹ lớn lên thông cáo để tạo uy tín. Nhưng thực tế có thể họ chỉ nhận khoản đầu tư rất nhỏ, hoặc chỉ là quan hệ advisor, thậm chí chỉ gặp gỡ vài lần mà chưa có cam kết gì.
Cách kiểm tra đơn giản nhất là vào thẳng website hoặc Twitter của quỹ. Hầu hết các quỹ lớn như a16z, Paradigm, Sequoia, YZi Labs đều công khai danh sách portfolio trên website.
Tuy nhiên cách này chỉ mang tính tham khảo. Nhiều quỹ nhỏ hoặc angel investor không công khai portfolio, cũng không đăng thông báo mỗi khi đầu tư. Ngay cả quỹ lớn đôi khi cũng chọn im lặng vì chiến lược riêng. Vì vậy 5phutcrypto.io cần làm rõ rằng đây chỉ là một yếu tố để cân nhắc, không phải bằng chứng kết luận.
3.3 Theo dõi hoạt động sau khi công bố gọi vốn
Nếu sau khi công bố gọi vốn, team tiếp tục phát triển sản phẩm đều đặn, tuyển thêm người, mở rộng hệ sinh thái, hợp tác với các dự án khác, đó là dấu hiệu họ thực sự có tiền và đang dùng tiền đó để xây dựng. Tiền thật thì phải tiêu được, và cách tiêu tiền sẽ phản ánh thực lực.
Ngược lại, nếu sau thông báo gọi vốn chỉ thấy marketing ầm ĩ, đếm ngược ngày ra mắt token, rồi im ắng dần, đó là rõ ràng là red flag. Tệ hơn nữa là những dự án vội vàng TGE ngay sau khi công bố gọi vốn lớn. Họ cần tạo FOMO để đẩy giá token lúc ra mắt để insider thoát hàng, còn lại ai ôm thì ôm.
Một cách mà 5 Phút Crypto thường dùng là nhìn vào Github hoặc các kênh cập nhật kỹ thuật của dự án. Team có commit code thường xuyên không? Có bản cập nhật sản phẩm định kỳ không? Hay chỉ toàn announcement về partnership và event? Dự án nghiêm túc thường sẽ có nhịp phát triển đều đặn, không phụ thuộc vào việc vừa gọi vốn hay chưa.
Trên đây là một số kinh nghiệm mà 5phutcrypto.io đúc kết được sau nhiều năm theo dõi thị trường. Tuy nhiên cần nói thẳng là không có công thức nào đảm bảo chính xác 100%. Đây là thị trường gần như không có luật lệ, không ai bắt buộc dự án phải minh bạch, và những kẻ muốn lừa đảo luôn tìm ra cách mới.
Những gì 5phutcrypto.io chia sẻ chỉ giúp bạn giảm bớt rủi ro, không thể loại bỏ hoàn toàn. Cuối cùng, quyết định đầu tư hay tham gia dự án nào vẫn là của bạn. Hãy tự nghiên cứu kỹ trước khi bỏ tiền vào bất cứ thứ gì bạn nhé!
