1. Hai chủ đề chính Davos 2026
Davos 2026 xoay quanh hai vấn đề lớn mà giới lãnh đạo toàn cầu đang đau đầu.
1.1 Đối đầu địa kinh tế
Gần đây chúng ta có thể thấy xu hướng các nước đối đầu nhau về kinh tế ngày càng rõ ràng. Đặc biệt là khi cuộc chiến thuế quan giữa Mỹ và các quốc gia trên toàn cầu ngày càng gay cấn. Đây là điều mà các chuyên gia gọi là “đối đầu địa kinh tế”. Kinh tế bây giờ là chiến trường khi các nước không cần dùng súng, họ dùng thuế quan, trừng phạt và kiểm soát chuỗi cung ứng để đấu nhau.
Báo cáo từ Diễn đàn Kinh tế Thế giới xếp “đối đầu địa kinh tế” là mối đe dọa hàng đầu trong năm 2026, vượt qua cả biến đổi khí hậu hay xung đột vũ trang. Lý do là vì nó ảnh hưởng đến tất cả mọi người, từ doanh nghiệp đến người tiêu dùng bình thường. Khi các nước trừng phạt qua lại, chuỗi cung ứng bị đứt gãy, doanh nghiệp phải tìm nguồn hàng mới đắt hơn, chi phí đội lên thì giá cả cũng leo theo.
Số liệu sau cho thấy rõ xu hướng này. Trong WTO có nguyên tắc gọi là “tối huệ quốc”, nghĩa là nếu bạn cho nước A hưởng mức thuế thấp thì cũng phải cho các nước khác hưởng mức tương tự. Đây là nền tảng của thương mại tự do, đảm bảo ai cũng được đối xử công bằng. Trước đây khoảng 80% thương mại toàn cầu vận hành theo nguyên tắc này. Nhưng chỉ trong năm 2025, con số đó đã giảm xuống còn 72%.
1.2 Trật tự dựa trên luật lệ đang suy yếu
Từ sau Thế chiến II, thế giới vận hành theo một bộ luật chơi chung gọi là “trật tự dựa trên luật lệ”. Có Liên Hợp Quốc để giải quyết xung đột, có WTO để đảm bảo thương mại công bằng, có các hiệp ước quốc tế mà ai cũng phải tuân thủ.
Tuy nhiên, tại Davos 2026, thủ tướng Canada Mark Carney tại Davos đã thắng thắn gọi “trật tự dựa trên luật lệ” thực ra chưa bao giờ công bằng. Các nước lớn thường tự cho mình quyền miễn trừ, còn luật lệ thì áp dụng nặng nhẹ khác nhau tùy đối tượng.
Tổng thống Pháp Emmanuel Macron thì mô tả thế giới đang trượt dần sang trạng thái “không luật lệ”. Ở đó, luật duy nhất có hiệu lực là luật của kẻ mạnh.
Đại sứ Tôn Sinh Thành, giảng viên cao cấp Học viện Ngoại giao Việt Nam, đặt vấn đề này trong bối cảnh lịch sử. Trật tự dựa trên luật lệ hình thành sau Thế chiến II với sự ra đời của Liên Hợp Quốc. Nó được củng cố mạnh mẽ nhất sau Chiến tranh Lạnh, khi Mỹ trở thành siêu cường duy nhất và có đủ sức mạnh để thiết lập luật chơi cho cả thế giới. Nhưng giờ thì khác. Quyền lực đã phân tán ra nhiều trung tâm như Trung Quốc, châu Âu, Ấn Độ. Không ai còn đủ sức kiểm soát hay định hình trật tự một mình như trước nữa.
Hệ quả là vai trò của các tổ chức quốc tế như Liên Hợp Quốc, WTO hay ASEAN ngày càng mờ nhạt. Nhìn vào xung đột Ukraine hay Trung Đông, Liên Hợp Quốc gần như đứng ngoài cuộc. Ngay cả ASEAN cũng loay hoay với các vấn đề nội khối như Myanmar hay tranh chấp Biển Đông mà chưa có giải pháp rõ ràng.
Khi trật tự luật lệ suy yếu, các nước càng thoải mái dùng kinh tế làm vũ khí vì không còn ai kiểm soát. Và khi ai cũng chơi kiểu mạnh được yếu thua, niềm tin vào luật chơi chung càng xuống thấp hơn nữa. Đây là một vòng xoáy mà chưa ai biết cách thoát ra.
Trong bối cảnh đó, các cường quốc bắt đầu đưa ra tầm nhìn riêng về tương lai.
2. Cuộc chiến định nghĩa lại toàn cầu hóa
Khi trật tự cũ lung lay, các cường quốc bắt đầu đưa ra tầm nhìn riêng về tương lai. Tại Davos năm nay, sự khác biệt giữa Mỹ, Trung Quốc và châu Âu thể hiện rất rõ ràng:
Đại diện thương mại Mỹ thẳng thắn chỉ trích “toàn cầu hóa là thất bại”. Theo ông, việc mở cửa thị trường và gia công ở nước ngoài chỉ khiến nước Mỹ thua thiệt. Hàng hóa nhập khẩu tràn vào, nhà máy đóng cửa, người lao động mất việc.
Giờ đây Washington muốn đảo ngược tất cả. Ưu tiên hàng đầu là bảo vệ việc làm cho người Mỹ, kéo sản xuất về nước và sẵn sàng áp thuế cao lên hàng nhập khẩu để làm điều đó. Với họ, toàn cầu hóa kiểu cũ đã kết thúc.
Trung Quốc thì hoàn toàn ngược lại. Đại diện Trung Quốc tại Davos kêu gọi các nước kiên định với thương mại tự do và cùng thúc đẩy toàn cầu hóa. Họ nhấn mạnh rằng đây là xu thế tất yếu của lịch sử và đã mang lại lợi ích cho nhiều quốc gia.
Lập trường này cũng dễ hiểu vì Trung Quốc là nước hưởng lợi lớn nhất từ hệ thống thương mại toàn cầu suốt mấy thập kỷ qua để vươn lên thành công xưởng của thế giới. Nếu các nước đóng cửa thị trường, Trung Quốc sẽ mất đi động lực tăng trưởng quan trọng nhất ở xuất khẩu.
Châu Âu thì đứng ở giữa, nhưng đang nghiêng dần về phía thận trọng.
Châu Âu thừa nhận toàn cầu hóa có cả mặt được và chưa được, vẫn muốn thương mại tự do nhưng phải trong khuôn khổ có kiểm soát.
Tổng thống Pháp Macron tuyên bố rằng “người châu Âu quá ngây thơ” khi mở cửa thị trường cho tất cả mà không bảo vệ doanh nghiệp nội địa. Ông chỉ ra rằng không nước nào có thể tiếp cận thị trường Trung Quốc dễ dàng như cách Trung Quốc tiếp cận châu Âu. Ngay cả Mỹ cũng có mức bảo hộ nhất định. Chỉ có châu Âu là mở toang cửa mà không đòi hỏi gì.
Châu Âu giờ kêu gọi một kiểu hợp tác mới, vẫn giao thương với thế giới nhưng phải có cơ chế bảo vệ mình. Nếu đối tác không chơi công bằng thì châu Âu cũng sẽ đáp trả tương xứng, chứ không ngây thơ mở cửa như trước.
Theo 5 Phút Crypto, sự khác biệt này xuất phát từ vị thế và lợi ích chiến lược của mỗi bên. Mỹ thấy mình thua thiệt nên muốn thay đổi luật chơi. Trung Quốc đang hưởng lợi nên muốn giữ nguyên. Châu Âu thì vừa muốn hợp tác vừa lo bị lợi dụng. Ba tầm nhìn này sẽ còn mâu thuẫn với nhau trong thời gian tới. Và khi các cường quốc không thể thống nhất, thế giới buộc phải tìm một cấu trúc mới.
3. Bản đồ kinh tế toàn cầu đang được vẽ lại
Đại sứ Tôn Sinh Thành đưa ra dự báo rằng chúng ta sẽ không còn thấy một hệ thống thương mại tự do thống nhất hay một trật tự đa phương chung như trước. Thay vào đó, thế giới sẽ hình thành trật tự “đa cực phân mảnh” với 4 khối chính.
Nói cách khác, thế giới sẽ không còn phẳng như trước mà sẽ chia thành từng mảng, mỗi mảng có luật chơi riêng với trung tâm quyền lực riêng. Các chuỗi cung ứng sẽ được tái cấu trúc theo ranh giới địa chính trị, ưu tiên sự an toàn hơn là hiệu quả chi phí. Và việc bạn thuộc mảng nào sẽ quyết định nhiều thứ, từ cơ hội kinh doanh đến khả năng tiếp cận công nghệ.
Khối thứ nhất xoay quanh Mỹ: Mỹ đang kéo chuỗi cung ứng về gần mình và chỉ làm ăn với những nước mà họ tin tưởng. Tức là chuyển sản xuất về các quốc gia thân thiện thay vì đặt ở bất cứ đâu có chi phí rẻ nhất. Khối này sẽ tập trung vào Tây bán cầu và các đồng minh truyền thống của Mỹ.
Khối thứ hai xoay quanh Trung Quốc: Trước áp lực từ phương Tây, Trung Quốc buộc phải đa dạng hóa quan hệ. Họ đang tăng cường thương mại với nhóm BRICS gồm Brazil, Nga, Ấn Độ, Nam Phi và các nước mới gia nhập. Đây sẽ là khối đối trọng với phương Tây, vận hành theo luật chơi riêng.
Khối thứ ba là châu Âu: Thay vì tiếp tục mở cửa cho tất cả, châu Âu đang quay về ưu tiên phát triển nội khối. Tổng thống Pháp và Chủ tịch Ủy ban châu Âu cùng kêu gọi chiến lược “ưu tiên châu Âu”, tập trung bảo vệ doanh nghiệp và chuỗi cung ứng trong khu vực.
Khối thứ tư là các liên minh khu vực khác: Cả các nước tầm trung cũng đang tự tìm đường đi riêng.Ngay tại Đông Nam Á, Indonesia đang yêu cầu các nhà sản xuất phải đạt tỷ lệ nội địa hóa 25-40% và cấm xuất khẩu nickel thô để buộc các hãng xe điện đặt nhà máy tại chỗ. Xu hướng tự chủ này sẽ ngày càng phổ biến khi các nước nhận ra không thể dựa vào hệ thống toàn cầu như trước.
4. Sống sao giữa thời hỗn loạn?
Bức tranh có vẻ ảm đạm, nhưng Đại sứ Tôn Sinh Thành cho rằng không nên bi quan quá mức.
Toàn cầu hóa sẽ không chết hẳn. Các tập đoàn đa quốc gia vẫn cần mua bán xuyên biên giới, công nghệ vẫn phát triển và cần thị trường toàn cầu để tiêu thụ. Chỉ là hình thức sẽ khác đi. Thay vì một hệ thống thống nhất với luật chơi chung, thế giới sẽ chuyển sang cấu trúc phân mảnh theo nhóm thân thiện. Ai chơi với ai, mua bán với ai sẽ phụ thuộc vào việc bạn thuộc khối nào.
Các thể chế đa phương như Liên Hợp Quốc hay ASEAN cũng không hoàn toàn vô dụng. Dù quyền lực suy giảm, chúng vẫn là nơi để các nước ngồi lại, nói chuyện với nhau và tránh những hiểu lầm có thể dẫn đến xung đột. Có chỗ để đối thoại vẫn tốt hơn là không có gì.
Với các nước vừa và nhỏ, Đại sứ đưa ra lời khuyên rằng đừng kỳ vọng quá nhiều vào trật tự quốc tế. Bởi ngay cả khi trật tự đó tồn tại, các nước lớn cũng không tôn trọng. Thay vào đó, mỗi quốc gia cần tăng cường tự chủ chiến lược, tăng cường xây dựng năng lực độc lập để bảo vệ lợi ích của mình trong mọi kịch bản.
Thế giới đang thay đổi, và mỗi cá nhân cũng cần tự hỏi mình sẽ thích nghi như thế nào. Bạn nghĩ sự phân mảnh này là cơ hội hay thách thức? Comment bên dưới cùng thảo luận với 5 Phút Crypto nhé!
