1. Thời kỳ vàng son của altcoin
1.1 Giai đoạn 2017-2021: Khi dòng thanh khoản chảy khắp nơi
Muốn hiểu vì sao altcoin bây giờ ì ạch, chúng ta cần biết cách thị trường trước đây vận hành ra sao.
Bạn hãy hình dung thị trường crypto như một hệ thống tưới tiêu. Bitcoin và Ethereum là hai hồ chứa nước lớn, còn hàng ngàn altcoin là những mảnh ruộng nhỏ nằm rải rác khắp nơi. Từ 2017 đến 2021, một mạng lưới kênh rạch phức tạp đã kết nối tất cả lại với nhau. Cứ mỗi khi nước đổ vào hồ lớn, nó sẽ tự chảy xuống tưới cho cả những mảnh ruộng xa nhất.
Để hệ thống vận hành trơn tru thì cần 4 nhóm chính:
Đầu tiên là các công ty tạo lập thị trường. Alameda Research là cái tên nổi bật nhất trong giai đoạn trên. Họ có mặt trên gần như tất cả các sàn, liên tục mua đi bán lại để cân bằng chênh lệch giá giữa các nơi. Nhờ họ, bạn mua một đồng coin nhỏ trên Binance với giá gần như tương đương trên KuCoin hay Gate.io.
Tiếp theo là các nền tảng cho vay: Genesis, BlockFi, Celsius, Voyager. Nhóm này cho vay với điều kiện khá thoáng, có khi không cần thế chấp đầy đủ. Tiền từ đây đổ ra thị trường tạo nên một nguồn thanh khoản khổng lồ.
Rồi đến các sàn giao dịch lớn, đặc biệt là FTX. Họ niêm yết hàng ngàn cặp giao dịch, kể cả những đồng coin rất nhỏ. Thậm chí sàn còn tự bỏ tiền túi để khuyến khích và thu hút người dùng liên tục mua, bán.
Cuối cùng là các công ty giao dịch tự doanh. Các công ty này sẵn sàng mua vào những đồng coin rủi ro và nhanh chóng bán lại khi thị trường nóng lên.
Bốn nhóm này phối hợp với nhau tạo thành một hệ thống phân phối thanh khoản mượt mà. Tiền từ nhà đầu tư lớn đổ vào Bitcoin, một phần chảy sang Ethereum, rồi lan tỏa xuống altcoin lớn, cuối cùng đến tay những đồng coin nhỏ nhất. Đó là lý do trong các mùa altcoin trước, gần như đồng nào cũng tăng.
1.2 Tiền được khuếch đại lên như thế nào?
Hệ thống này còn một đặc điểm nữa khiến nó hoạt động rất mạnh mẽ: khả năng khuếch đại thanh khoản.
Giả sử một quỹ đầu tư bỏ 10 triệu USD mua Bitcoin, sau đó đem số Bitcoin này đi thế chấp, vay thêm 7 triệu USD tiền mặt. 7 triệu đó họ mua Ethereum và altcoin lớn. Xong rồi, số Ethereum lại được mang đi thế chấp tiếp để vay thêm tiền, mua các đồng coin nhỏ hơn.
Cứ như vậy, 10 triệu USD sẽ tạo ra 30-40 triệu USD giá trị giao dịch. Chính vì thế mà chỉ cần một lượng tiền tươi tương đối nhỏ đổ vào Bitcoin, giá hàng loạt altcoin có thể bật tăng theo.
Chưa hết, các nền tảng DeFi còn cho phép người dùng thế chấp token nhỏ để vay stablecoin, rồi lấy stablecoin đó mua thêm token khác. Thuật ngữ cho hành động này là vòng lặp DeFi – Looping, giúp đẩy giá tài sản lên cao hơn nhiều so với giá trị thực.
Tuy nhiên, cả hệ thống này có một điểm yếu chí mạng là chỉ chạy mượt mà khi giá đi lên. Một khi giá quay đầu giảm, mọi thứ sẽ sụp đổ như domino. Và đó chính xác là chuyện xảy ra từ tháng 5/2022.
2. Hãy quên đi kịch bản mùa altcoin cũ
2.1 Sáu tháng san phẳng cả hệ thống
Chuyện Luna sụp đổ thì cả cộng đồng crypto đều hiểu rồi. 40 tỷ USD bốc hơi trong vài ngày, nhà đầu tư khắp nơi gánh lỗ nặng. Nhưng đó chưa phải điều tệ nhất.
Điều tệ nhất là Luna không chết một mình. Nó kéo theo cả một hệ thống.
Three Arrows Capital (3AC), quỹ đầu tư crypto lớn nhất thời điểm đó cũng đi theo. 3AC vỡ nợ, các nền tảng cho vay như Celsius, Voyager, BlockFi lần lượt đóng cửa vì không đòi được tiền. Và 6 tháng sau thì FTX và Alameda Research cũng sụp theo khi bị phát hiện dùng tiền khách hàng để bù lỗ.
Trớ trêu thay thì đây đều là bốn nhóm tạo nên hệ thống thanh khoản mà 5 Phút Crypto đã nêu ở phần trước:
- Alameda là nhà tạo lập thị trường lớn nhất.
- FTX là sàn giao dịch hàng đầu lúc bấy giờ.
- Genesis, BlockFi là những nền tảng cho vay chủ chốt.
Và tất cả đều sụp đổ chỉ trong sáu tháng năm 2022. Toàn bộ hạ tầng phân phối thanh khoản cho altcoin bị xóa sổ.
2.2 Những con số không biết nói dối
Dữ liệu từ Kaiko cho thấy độ sâu thanh khoản của các altcoin vừa và nhỏ giảm 50-70% sau giai đoạn này. Chênh lệch giá mua-bán (spread) tăng vọt, có đồng spread lên tới 2-3%. Nghĩa là bạn vừa mua xong đã lỗ ngay 2-3% nếu muốn bán ra. Nhiều sổ lệnh gần như bỏ hoang, lệnh mua lệnh bán thưa thớt đến mức vài chục ngàn USD cũng đủ làm giá nhảy vài phần trăm.
Cơ chế khuếch đại thanh khoản cũng chấm dứt. Các nền tảng cho vay còn sót lại siết chặt điều kiện, đòi tài sản thế chấp cao hơn, chỉ chấp nhận BTC và ETH, từ chối các altcoins nhỏ. Vòng lặp Looping trong DeFi cũng co lại đáng kể.
Quay lại hình ảnh hệ thống tưới tiêu ở đầu bài. Nước vẫn có thể đổ vào hai hồ chứa lớn là Bitcoin và Ethereum, nhưng mạng lưới kênh mương dẫn xuống các mảnh ruộng nhỏ đã bị san phẳng. Và có lẽ sẽ không ai xây lại theo cách cũ nữa.
3. Mọi thứ thuận lợi, nhưng altcoin vẫn nằm im
Từ 2024 đến nay, nếu chỉ nhìn vào các yếu tố bên ngoài, đây đáng lẽ phải là giai đoạn vàng của altcoin.
- Về vĩ mô: Thanh khoản toàn cầu đang mở rộng, lãi suất thực giảm dần, các ngân hàng trung ương chuyển sang nới lỏng, chứng khoán Mỹ và vàng liên tục lập đỉnh. Theo logic cũ, đây là lúc dòng tiền tìm đến tài sản rủi ro cao như altcoin.
- Về pháp lý còn sáng sủa hơn. Mỹ lần đầu có chính quyền công khai ủng hộ crypto. ETF Bitcoin spot được duyệt, rồi ETF Ethereum spot cũng bật đèn xanh. Châu Âu có MiCA, Mỹ thông qua Luật Stablecoin. Những rào cản từng khiến tổ chức lớn ngại ngần nay đang được tháo gỡ dần.
- Về hoạt động trên chuỗi cũng tích cực. Stablecoin vượt 300 tỷ USD. Tài sản token hóa vượt 28 tỷ USD. Phí giao dịch trên các blockchain lớn tăng đều, cho thấy vẫn có người dùng thật.
Tóm lại, tiền rẻ hơn, luật rõ hơn, người dùng vẫn còn. Theo kịch bản cũ thì altcoin phải bay. Nhưng thực tế thì tất cả chúng ta đều thấy rồi.
Như đã phân tích ở phần trước, những điều kiện thuận lợi kia chỉ giải quyết được phần nguồn nước. Tiền có thể chảy vào crypto, nhưng hệ thống kênh mương dẫn xuống altcoin nhỏ không còn nữa. Nước đọng lại ở Bitcoin, một phần sang Ethereum, rồi dừng ở đó. Có chăng cũng chỉ một nhóm nhỏ altcoin tăng mạnh, còn phần lớn vẫn nằm im hoặc tăng rất yếu (Điển hình như giai đoạn đầu năm 2024).
Và đúng lúc thị trường đang thiếu thanh khoản nhất, một vấn đề khác lại xuất hiện: Sự bùng nổ nguồn cung token mới.
Giai đoạn 2021-2022, các quỹ đầu tư mạo hiểm đổ hàng tỷ USD vào crypto. Những dự án này cần thời gian xây dựng sản phẩm nên token chưa phát hành ngay. Đến 2024-2025, đợt mở khóa bắt đầu, các dự án đồng loạt mở khóa lên tới hàng chục tỷ USD token ra thị trường (theo Token Unlocks).
Song song đó, lượng dự án mới cũng tăng chóng mặt. Theo CoinGecko, số token ra đời qua từng năm tăng theo cấp số nhân: năm 2021 có khoảng 428 ngàn, năm 2022 tăng lên 724 ngàn, năm 2023 là 835 ngàn, năm 2024 nhảy vọt lên hơn 3 triệu, và năm 2025 bùng nổ với hơn 20 triệu token mới. Phần lớn đến từ làn sóng memecoin khi việc tạo token trên các nền tảng như Pump.fun trở nên quá dễ dàng.
Thị trường lúc này đâu còn thanh khoản như xưa để hấp thụ nguồn cung khổng lồ này. Token cũ mở khóa, token mới thì liên tục ra lò, tất cả đổ vào một thị trường cạn kiệt. Kết quả là áp lực bán đè giá xuống không ngừng.
4. Luật chơi mới và cách thích nghi
Vậy altcoin còn cơ hội không, hay chúng ta nên bỏ của chạy lấy người? Theo 5 Phút Crypto thì vẫn còn cơ hội. Nhưng cách nắm bắt đã khác hoàn toàn.
Hệ thống thanh khoản cũ đã sụp đổ, nhưng một hệ thống mới đang dần thành hình và được vận hành bởi những thực thể hoàn toàn khác biệt: các tổ chức tài chính truyền thống.
BlackRock đang xây bộ phận nghiên cứu tài sản số riêng, phân tích từng token như cách họ làm với cổ phiếu. Morgan Stanley ra mắt ETF Bitcoin và loạt sản phẩm crypto. Cantor Fitzgerald bắt đầu phát hành báo cáo phân tích token theo chuẩn tổ chức. Đây là những tên tuổi quản lý hàng nghìn tỷ USD, và họ đang dần dần bước vào cuộc chơi.
Tuy nhiên, dòng tiền tổ chức không thể chảy bừa bãi như thời 2021. Họ bị ràng buộc bởi quy định nội bộ, bởi pháp luật, bởi trách nhiệm giải trình với khách hàng. Họ chỉ được phép rót vốn vào những tài sản đạt chuẩn pháp lý và có thanh khoản đủ lớn. Điều này sẽ khiến thị trường phân hóa mạnh mẽ hơn. Một số ít altcoin đạt chuẩn sẽ hưởng lợi lớn khi dòng tiền tổ chức thực sự vào. Phần còn lại sẽ tiếp tục chìm trong thanh khoản cạn kiệt, bất kể điều kiện vĩ mô có thuận lợi đến đâu.
Vậy làm sao biết đồng nào có thể sống sót? Có 4 tiêu chí đáng cân nhắc.
- Một là nhu cầu thực sự bền vững. Token có người dùng thật hay chỉ sống nhờ chương trình airdrop và đầu cơ? Khi hết thưởng, người dùng có ở lại không? Nếu câu trả lời là không, đồng đó khó mà trụ được lâu dài.
- Hai là khả năng đạt chuẩn tổ chức. Các quỹ lớn có thể mua, nắm giữ và giao dịch token này mà không vi phạm quy định nội bộ hay pháp luật không? Những đồng nằm ngoài phạm vi này sẽ rất khó có chỗ đứng với nguồn tiền tổ chức.
- Ba là mô hình kinh tế rõ ràng. Lịch phát hành token có minh bạch không? Còn bao nhiêu token sẽ được mở khóa? Giá trị thu về cho người nắm giữ đến từ đâu?
- Bốn là công dụng đã được chứng minh. Sản phẩm có người dùng vì nó thực sự giải quyết được vấn đề gì đó? Hiện tại thì stablecoin, tài sản token hóa, một số ứng dụng DeFi đã chứng minh được giá trị trong khi hầu hết dự án khác vẫn chỉ là lời hứa.
Bốn tiêu chí này có vẻ rất hiển nhiên nhưng hãy thử nhìn lại mùa altcoin 2021, lúc đó chẳng ai quan tâm mấy thứ này vì thanh khoản tràn lan, cứ mua là có người mua lại giá cao hơn, mua bừa cũng có lãi nếu đúng xu hướng.
Còn thực tế hiện tại thì khắc nghiệt hơn nhiều, tuy nhiên 5phutcrypto.io xem đây là tín hiệu tốt cho sự trưởng thành của thị trường. Crypto từng bị chỉ trích là sòng bạc, nơi tiền chảy từ túi người đến sau sang túi người đến trước, không tạo ra giá trị gì thật sự. Và giai đoạn khó khăn này sẽ buộc các dự án phải chứng minh giá trị bằng sản phẩm, bằng doanh thu, bằng người dùng thật. Đó là thứ mà dòng tiền tổ chức cần thấy trước khi họ thực sự vào cuộc. Và cũng là thứ mà một thị trường lành mạnh cần có.
