1. Giấc mơ hóa thành bẫy nợ
Nhờ vào địa hình núi non và nguồn nước dồi dào, Lào đang theo đuổi mục tiêu trở thành “viên pin của Đông Nam Á”. Trong nhiều năm qua, Lào đã dồn sức xây dựng hàng loạt đập thủy điện trên sông Mekong và các nhánh sông, với hy vọng trở thành nhà cung cấp điện giá rẻ cho khu vực.
Theo dữ liệu từ chính phủ Lào vào năm 2024, điện năng đã chiếm tới 15% tổng giá trị xuất khẩu của quốc gia này, dẫn đầu doanh thu thương mại của Lào trong năm 2024.
Nhưng đằng sau những con số ấn tượng là một thực tế đắng lòng. Để xây những con đập này, Lào đã phải vay nợ khổng lồ từ Trung Quốc và các công ty nước ngoài. IMF dự báo khoản nợ công ngoại tệ mà Lào phải trả từ 2025 đến 2028 trung bình khoảng 1,3 tỷ USD mỗi năm, tương đương 9% GDP hàng năm của Lào.
Tưởng chừng Lào sẽ bán nguồn điện này để lấy tiền trả nợ. Nhưng không, họ thiếu hạ tầng đường truyền tải điện để xuất khẩu lượng điện dư thừa ra nước ngoài.
Tức là mặc dù sản xuất ra nhiều điện nhưng họ không thể nào xuất khẩu thêm để bù đắp tiền nợ.
Vấn đề còn nghiêm trọng hơn khi dư thừa điện chỉ diễn ra vào mùa mưa, nhưng đến mùa khô khi sản lượng thủy điện giảm, họ lại phải nhập điện từ các nước láng giềng. Điều này tạo nên vòng luẩn quẩn. Trong khi đó, khoản nợ khổng lồ cứ ngày càng tích tụ và Lào không biết lấy đâu ra tiền để trả.
Đứng trước bế tắc này, chính phủ cần nhanh chóng tìm một giải pháp: Lào chuyển hướng đào Bitcoin tận dụng nguồn điện dư thừa.
2. Đào Bitcoin – Liều thuốc tiên hay thuốc độc?
Chỉ vài tháng sau khi Trung Quốc cấm hoàn toàn hoạt động khai thác Bitcoin vào năm 2021, đến tháng 9 cùng năm, chính phủ Lào đã nhìn thấy cơ hội và nhanh chóng cấp phép cho 6 công ty khai thác Bitcoin
Trên lý thuyết, mọi thứ ăn khớp hoàn hảo. Lào có điện rẻ đang thừa, thợ đào cần điện rẻ để sinh lời.
Nhưng chỉ hai năm sau, vấn đề bắt đầu lộ rõ.
Tháng 8 năm 2023, công ty điện lực nhà nước phải cắt điện các thợ đào Bitcoin vì hạn hán và thiếu điện. Lúc này chúng ta lại quay về vấn đề trên, lượng điện thừa chỉ có vào mùa mưa. Còn mùa khô, Lào không đủ điện ngay cả cho nhu cầu cơ bản.
Đến năm 2024, tình hình càng tồi tệ. Các trung tâm khai thác Bitcoin đã chiếm hơn một phần ba điện năng của cả nước và góp phần gây mất điện. Người dân phàn nàn về việc mất điện thường xuyên, trong khi các thợ đào vẫn tiếp tục hoạt động.
Chính quyền không còn lựa chọn nào khác, họ buộc phải dừng phê duyệt các dự án khai thác Bitcoin mới. Giấc mơ biến điện thừa thành Bitcoin đã vấp phải một thực tế khá éo le: Lào không có đủ điện ổn định để phục vụ cả người dân lẫn thợ đào.
Đọc thêm: Crypto sẽ phản ứng thế nào khi Fed cắt lãi suất?
3. Ai đang phải gánh chịu hậu quả này?
Kế hoạch khai thác Bitcoin đã thất bại, nhưng núi nợ từ việc xây đập vẫn còn đó. Và chính người dân là những người gánh chịu hậu quả nặng nề nhất trong canh bạc này:
- Lạm phát trung bình ở Lào đạt 25% trong năm 2024. Tiền trong túi người dân đang mất giá chóng mặt.
- Đồng kip đã mất khoảng một nửa giá trị so với đô la trong 5 năm qua.
- Người dân ngày càng khó mua hàng nhập khẩu, trong khi khoản nợ ngoại tệ của chính phủ càng phình to khi quy đổi sang đồng kip yếu. Chưa kể, Mỹ gần đây đã áp thuế 40% đối với hàng xuất khẩu từ Lào, mức cao thứ hai trong số các đối tác thương mại của Washington.
- Cuộc sống khó khăn khiến nhiều người Lào rời quê hương tìm cơ hội ở nước ngoài. Làn sóng di cư tăng cao, đặc biệt là giới trẻ có tay nghề. Điều này khiến Lào mất đi nguồn nhân lực chất lượng – thứ đất nước đang rất cần.
Chính sách xây đập thủy điện còn để lại hậu quả khác.
Khi các con đập được xây, dòng chảy tự nhiên bị ngăn trở, cá không thể di chuyển, phù sa không còn xuống hạ lưu, mùa màng bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Hàng chục nghìn người dân sống dọc sông Mekong dựa vào dòng sông để đánh cá và trồng lúa buộc phải di dời.
Witoon Permpongsacharoen, giám đốc Mạng lưới Năng lượng và Sinh thái Mekong, nhận định: “Việc Lào cho phép sử dụng điện để khai thác tiền mã hóa không phải vì đây là hướng đi phù hợp với điều kiện thực tế của đất nước. Lào làm điều này đơn giản vì họ đang mắc nợ quá lớn và cần tìm cách trả nợ bằng mọi giá”.
Rõ ràng, Lào chuyển sang Bitcoin không phải vì đây là lựa chọn tốt nhất, mà vì họ tuyệt vọng.
4. Bài học từ những quốc gia đi trước
Vấn đề của Lào không phải do hoạt động Bitcoin. Mà do họ thiếu một chiến lược rõ ràng và bền vững ngay từ đầu.
Nhìn sang Bhutan, quốc gia nhỏ bé ở Himalaya này bắt đầu đào Bitcoin từ năm 2019 khi giá còn quanh mức 5.000 USD. Đến nay họ đang nắm giữ hơn 6.000 Bitcoin. Điều đặc biệt là Bhutan sử dụng 100% năng lượng thuỷ điện sạch để đào coin, và quan trọng hơn, họ dùng nguồn tiền này để trả lương công chức, chi trả y tế miễn phí và các chương trình bảo vệ môi trường.
Hay như El Salvador, họ tận dụng năng lượng địa nhiệt từ núi lửa Tecapa để đào Bitcoin. Bên cạnh đó quốc gia này còn ấp ủ ý tưởng xây dựng 1 thành phố Bitcoin, lắp hàng trăm máy ATM Bitcoin để mọi người có thể nhận, gửi và sử dụng Bitcoin một cách dễ dàng.
Mặc dù vẫn còn nhiều hạn chế và thách thức nhưng cũng không thể phủ nhận được tầm ảnh hưởng của El Salvador đã giúp Bitcoin được chấp nhận ở nhiều nước hơn.
So với hai ví dụ trên, Lào đã mắc sai lầm ngay từ đầu. Họ không có kế hoạch phân bổ nguồn lực hợp lý, không đầu tư hạ tầng đường truyền tải điện, và quan trọng nhất là không tính toán được tình trạng mùa mưa dư thừa nhưng mùa khô thiếu điện.
5. Lào cần làm gì bây giờ?
Theo 5 Phút Crypto, để thoát khỏi vòng xoáy này, Lào cần một kế hoạch dài hạn chứ không chỉ tìm giải pháp ngắn hạn trả nợ.
- Trước tiên, họ phải ưu tiên đầu tư vào hạ tầng đường truyền tải điện. Chỉ khi nào xuất khẩu được điện ổn định thì mới nghĩ đến việc dành phần dư thừa cho đào coin.
- Thứ hai, nếu vẫn muốn tiếp tục con đường này, học theo cách của Bhutan và El Salvador bằng cách đặt giới hạn rõ ràng cho hoạt động đào coin. Ví dụ chỉ cho phép sử dụng tối đa 5-10% tổng công suất điện vào mùa mưa khi thực sự dư thừa, và hoàn toàn ngừng vào mùa khô. Điều này đảm bảo người dân không phải chịu thiệt.
- Cuối cùng, minh bạch hóa nguồn thu từ Bitcoin. Như cách Bhutan đã công khai dùng nguồn lực này cho lợi ích của xã hội.
Lào cần làm tương tự để người dân hiểu họ đang hy sinh để đổi lấy điều gì, thay vì chỉ thấy mình thiệt thòi mà không biết lợi ích ở đâu.
