1. Đặt cược cả công ty vào giấc mơ Metaverse
Giấc mơ Metaverse của Facebook ra đời trong bối cảnh công ty gặp muôn vàn khó khăn.
Năm 2018, vụ Cambridge Analytica nổ ra. Dữ liệu của 87 triệu người dùng Facebook bị thu thập trái phép để phục vụ chiến dịch chính trị. Scandal này chưa kịp lắng xuống thì đến tháng 9/2021, Frances Haugen – cựu nhân viên Facebook rò rỉ hàng nghìn tài liệu nội bộ cho báo chí. Những tài liệu này tiết lộ rằng Facebook biết rõ sản phẩm của mình đang gây hại cho người dùng, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên, nhưng vẫn chọn cách im lặng để bảo vệ lợi nhuận.
Niềm tin của công chúng với Facebook rơi xuống đáy. Cổ phiếu giảm mạnh. Áp lực từ chính phủ và dư luận ngày càng tăng.
Nhưng chỉ một tháng sau đó, tháng 10/2021, Mark Zuckerberg bất ngờ công bố đổi tên công ty từ Facebook thành Meta, đồng thời tuyên bố metaverse sẽ là tương lai của internet. Buổi trình diễn kéo dài cả tiếng đồng hồ. Zuckerberg xuất hiện dưới dạng avatar 3D với đồ họa kém chất lượng, trông hơi ngớ ngẩn. Hình ảnh đó nhanh chóng trở thành meme trên khắp internet.
Nhiều người nghi ngờ đây chỉ là chiêu trò đánh lạc hướng dư luận, một cách để rửa sạch thương hiệu Facebook đang gặp khủng hoảng. Dù vậy, Zuckerberg vẫn kiên quyết với quyết định này.
Theo Zuckerberg, metaverse sẽ là một phiên bản internet nhập vai, nơi bạn có thể làm việc, gặp gỡ bạn bè, chơi game, mua sắm… tất cả trong một thế giới ảo 3D.
Nhưng việc phát triển không hề suôn sẻ. Ngay cả nhân viên Meta cũng không hiểu rõ họ đang xây dựng cái gì. Mọi người trong công ty có quan điểm khác nhau về metaverse. Không ai rõ đích đến cuối cùng là gì. Thậm chí họ cũng chẳng thích metaverse do chính mình xây dựng. Theo Wall Street Journal, công ty yêu cầu nhân viên tổ chức meeting trong thế giới ảo, nhưng mọi thứ trở thành thảm họa. Không hiếm trường hợp người ta mất 30 phút chỉ để vào được phòng họp vì quá nhiều lỗi kỹ thuật. Cuối cùng họ bỏ cuộc và quay về gọi Zoom như bình thường.
Đỉnh điểm là vào cuối năm 2022, John Carmack, một trong những huyền thoại công nghệ và là cố vấn cho Meta về VR từ năm 2013 đã rời khỏi công ty. Theo Carmack, công nghệ VR có tiềm năng lớn, nhưng Meta đang đi sai hướng – quá chậm, quá nhiều lỗi, và thiếu tập trung.
2. 70 tỷ USD của Metaverse của Meta đã tiêu vào đâu?
Từ năm 2020 đến nay, Reality Labs – bộ phận phụ trách metaverse của Meta đã lỗ hơn 70 tỷ USD. Con số này tương đương GDP cả năm của Sri Lanka hoặc đủ để mua cả Coinbase với giá hiện tại.
Số tiền này được Meta đổ vào ba mảng chính:
- Thứ nhất là phát triển phần cứng với dòng tai nghe Quest, từ Quest 1, Quest 2 cho đến Quest Pro và Quest 3.
- Thứ hai là xây dựng hệ sinh thái phần mềm gồm Horizon Worlds, Horizon OS và Meta Horizon Store.
- Thứ ba là chi phí nhân sự khổng lồ khi thuê hàng nghìn kỹ sư và nhà nghiên cứu.
Có một ví dụ hài hước cho thấy mức độ lãng phí. Meta mất tới 2 năm chỉ để thêm… chân cho avatar trong Horizon Worlds. Ban đầu, avatar trong metaverse của Meta không có chân, chỉ có phần thân trên bay lơ lửng trong không khí. Người dùng phàn nàn liên tục, nhưng phải đến năm 2023, Meta mới cho ra mắt tính năng này. Mất tổng cộng 2 năm để làm đôi chân ảo.
Và sau đó là chuỗi kết quả thảm hại:
Tháng 10/2022, cổ phiếu Meta rớt 70% so với đầu năm. Công ty buộc phải sa thải 20,000 nhân viên trong vòng 6 tháng, tương đương 25% tổng lực lượng lao động. Đây là lần đầu tiên trong gần 20 năm hoạt động, Meta phải cắt giảm nhân sự hàng loạt như vậy.
Chỉ riêng quý 3/2025, Reality Labs ghi nhận doanh thu 470 triệu USD nhưng lỗ tới 4.4 tỷ USD. Nói cách khác, cứ kiếm được 1 đô thì Meta phải lỗ thêm gần 10 đô từ mảng metaverse.
Horizon Worlds, sản phẩm trọng tâm của Meta, biến thành một thảm họa về số lượng người dùng. Tháng 2/2023, nền tảng này có khoảng 200,000 người dùng hoạt động mỗi tháng – giảm 90% so với năm trước. Đến cuối năm 2023, YouTuber Jarvis Johnson tự mình khảo sát và ước tính chỉ còn khoảng 900 người dùng hoạt động mỗi ngày.
Meta đã bán được 20 triệu chiếc Quest headsets nhưng thực tế là họ bán lỗ từng chiếc. Quest 2 có giá chỉ 299 USD trong khi chi phí sản xuất cao hơn nhiều. Meta hy vọng sẽ kiếm lời từ phần mềm và nội dung trên nền tảng, giống mô hình App Store của Apple. Nhưng với chỉ vài nghìn người dùng hoạt động, không nhà phát triển nào muốn dành thời gian làm ứng dụng cho Horizon Store.
Và rồi đến tháng 4/2024, Meta công bố mở cửa Horizon OS cho các nhà sản xuất phần cứng khác. Đây là dấu hiệu rõ ràng cho thấy họ đang gặp khó. Khi không thể tự bán đủ phần cứng và thu hút người dùng, họ buộc phải cho phép đối thủ sử dụng hệ điều hành của mình.
3. Kết đắng không chỉ với Metaverse nhà Facebook
Cuối năm 2021, khi Zuckerberg công bố đổi tên thành Meta, thị trường crypto cũng bùng nổ với làn sóng metaverse. Decentraland (MANA) tăng từ 0.7 USD lên đỉnh 5.85 USD. The Sandbox (SAND) bay từ 0.7 USD lên 8.4 USD. Axie Infinity (AXS) chạm đỉnh 165 USD.
Các quỹ đầu tư đổ tiền vào như nước. Một mảnh đất ảo trong Decentraland được bán với giá 2.4 triệu USD. Trong The Sandbox, Snoop Dogg mua đất xây biệt thự ảo, kéo theo hàng trăm người mua đất xung quanh với giá hàng trăm nghìn đô.
Thực tại hoang tàn
Đến đầu năm 2025, thực tế đã khác. Theo DappRadar, Decentraland chỉ còn khoảng 30-50 người dùng hoạt động mỗi ngày. The Sandbox cũng không khá hơn. MANA giảm 90% so với đỉnh, SAND cũng vậy.
Những mảnh đất ảo từng được mua với giá hàng trăm nghìn đô giờ không ai muốn. Các thương hiệu lớn từng xây dựng cửa hàng trong metaverse như Samsung, Adidas, Atari đều im hơi lặng tiếng. Không có người dùng, không có giao dịch, không có tương tác.
Tại sao cả Meta lẫn crypto metaverse đều thất bại?
Có một số nguyên nhân chung khiến cả metaverse của Meta và các dự án metaverse crypto đều gặp khó khăn.
- Thứ nhất, vấn đề về trải nghiệm người dùng. Metaverse của Meta yêu cầu tai nghe VR đắt tiền và nặng nề. Các metaverse crypto thì chạy trên trình duyệt web với đồ họa kém, trải nghiệm tệ giật lag. So với các game AAA hiện đại hoặc thậm chí Roblox, metaverse crypto thua xa về mặt kỹ thuật.
- Thứ hai, không có lý do thuyết phục để người dùng quay lại. Sau khi vào Decentraland hay The Sandbox, bạn làm gì? Đi bộ xung quanh những khu đất trống, xem vài tòa nhà do người khác xây, rồi thoát ra. Không có nội dung hấp dẫn, không có hoạt động xã hội thú vị, không có lý do để ở lại.
- Thứ ba, đầu tư vào câu chuyện chứ không phải sản phẩm. Năm 2021, mọi người mua MANA, SAND không phải vì sản phẩm tốt, mà vì tin vào câu chuyện về tương lai metaverse. Tương tự như cách Meta đầu tư dựa trên tầm nhìn của Zuckerberg chứ không phải dựa trên nhu cầu thực tế của thị trường.
Theo 5 Phút Crypto, Thất bại của Meta và các dự án metaverse crypto cho thấy rằng công nghệ tốt và vốn nhiều không đảm bảo thành công. Điều quan trọng là sản phẩm có giải quyết được vấn đề thực sự của người dùng không, có mang lại trải nghiệm tốt hơn so với các lựa chọn hiện có không.
4. AI – Metaverse mới của Zuckerberg?
Kể từ năm 2024, Mark Zuckerberg dường như đã quên metaverse. Ông không còn nhắc nhiều đến Horizon Worlds hay thế giới ảo nữa. Thay vào đó, từ khóa mới xuất hiện liên tục là AI.
Meta bắt đầu chiêu mộ các chuyên gia AI hàng đầu với mức lương hấp dẫn. Công ty tung ra dòng mô hình ngôn ngữ Llama, cạnh tranh trực tiếp với GPT của OpenAI và Claude của Anthropic. Ray-Ban Meta glasses tích hợp trợ lý AI giọng nói được quảng bá rầm rộ.
AI có khác gì metaverse?
Điểm khác biệt lớn nhất là AI đang thực sự được sử dụng. ChatGPT có hơn 200 triệu người dùng hoạt động hàng tuần. Microsoft tích hợp AI vào Office và Windows. Google đưa AI vào Search. Đây là những con số thực tế, không phải tầm nhìn xa vời như metaverse.
AI cũng có ứng dụng rõ ràng hơn nhiều. Chatbot giúp trả lời câu hỏi, công cụ tạo nội dung giúp viết bài hoặc vẽ tranh, trợ lý ảo giúp tìm kiếm thông tin. Quan trọng hơn, người dùng không cần mua thiết bị đắt tiền hay đeo tai nghe nặng nề. Họ chỉ cần mở trình duyệt hoặc ứng dụng là dùng được ngay.
Nhưng Meta có đang lặp lại sai lầm?
Vấn đề là Meta lại đang đốt tiền vào AI với tốc độ chóng mặt. Chi phí vốn của Meta năm 2024-2025 lên tới 60-65 tỷ USD, phần lớn để xây dựng hạ tầng AI. Con số này gần bằng toàn bộ số tiền họ đã lỗ trong 5 năm làm metaverse.
Trong khi đó, mô hình kiếm tiền với AI vẫn là dấu hỏi lớn. Meta cung cấp Llama miễn phí, Ray-Ban Meta glasses bán với giá thấp, các tính năng AI trên Facebook/Instagram cũng không tính phí. Chiến lược này giống hệt với Quest headsets – bán lỗ để thu hút người dùng, hy vọng kiếm lời sau. Nhưng với metaverse, chiến lược đó đã thất bại thảm hại.
Theo 5phutcrypto.io, điểm mấu chốt là Meta đang phải cạnh tranh với những đối thủ đã chiếm lĩnh thị trường. OpenAI dẫn đầu với ChatGPT và GPT-4. Google có Gemini cùng toàn bộ dữ liệu từ Search và YouTube. Microsoft có quan hệ đối tác chặt chẽ với OpenAI. Còn Meta? thì đến sau với Llama – một mô hình được đánh giá rất tốt nhưng chưa thực sự vượt trội.
Năm 2021, Zuckerberg cược toàn bộ vào metaverse khi sản phẩm chưa sẵn sàng, không rõ cách kiếm tiền, và thị trường chưa có nhu cầu thực sự. Năm 2024, ông đang lặp lại đúng công thức đó với AI – rót hàng chục tỷ đô khi mô hình kinh doanh vẫn là dấu hỏi, trong khi đối thủ đã chạy trước một đoạn lớn.
Liệu AI có trở thành cơ hội để Meta dẫn đầu, hay chỉ là metaverse phiên bản 2.0 với cái tên khác?
