Thất nghiệp gia tăng: Người trẻ khốn đốn tìm việc thời đại AI

1. Người trẻ đang ở đâu trong thị trường việc làm?

Theo Tổng cục Thống kê, tỷ lệ thất nghiệp của nhóm 15-24 tuổi trong quý 3/2025 đã lên tới 9,03%, cao hơn 1,3 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm trước. Cả nước hiện có khoảng 1,6 triệu thanh niên không có việc làm và cũng không tham gia học tập hay đào tạo, tăng hơn 183.000 người so với năm ngoái.

Đây không phải câu chuyện riêng của Việt Nam. Tại châu Âu, tỷ lệ thất nghiệp thanh niên lên tới gần 15%. Còn ở Mỹ, theo Indeed Hiring Lab, cuộc đóng băng tuyển dụng ngành công nghệ đã bước sang năm thứ ba. Lập trình viên phần mềm, vốn là vị trí được săn đón nhất, nay đã giảm tới 49% số vị trí tuyển dụng so với trước đại dịch. Nhóm chịu thiệt thòi nặng nhất chính là người trẻ ít kinh nghiệm: lập trình viên trong độ tuổi 22-25 tại Mỹ đã chứng kiến mức giảm gần 20% về cơ hội việc làm chỉ trong chưa đầy 3 năm.

Thời gian trung bình để một người tìm được việc tại Mỹ hiện là 24,5 tuần, gần nửa năm, mức cao nhất trong 3 năm qua. Lần đầu tiên kể từ năm 2021, số người đang tìm việc đã nhiều hơn số vị trí đang tuyển.

Vậy chuyện gì đang xảy ra với thị trường lao động?

Nhìn vào số liệu tổng thể, tình hình có vẻ không quá tệ. Tỷ lệ thất nghiệp chung của Mỹ tăng từ 3,8% cuối năm 2023 lên 4,4% vào tháng 9/2025, tương đương thêm khoảng 600.000 người không có việc làm. Châu Âu cũng ghi nhận mức tăng nhẹ từ 6,2% lên 6,4% trong giai đoạn tháng 11/2024 đến tháng 10/2025.

Nhưng điều đáng chú ý là nguyên nhân không nằm ở việc sa thải hàng loạt. Đúng là báo chí liên tục đưa tin Meta, Google, Intel cắt giảm hàng nghìn người, nhưng đó chủ yếu là ngành công nghệ. Ngành này tuyển liên tục để cạnh tranh nhau trong giai đoạn COVID khi mọi người làm việc remote, hậu quả phải giảm bớt người tuyển thừa trong giai đoạn chạy đua. Còn các ngành khác thì tỷ lệ sa thải vẫn ở mức thấp, chỉ khoảng 1,1% (theo Cục Thống kê Lao động Mỹ).

Vấn đề thực sự nằm ở chỗ khác: số việc làm mới ngày càng ít đi. Các công ty không đuổi người, nhưng cũng không tuyển thêm. Và khi cánh cửa vào nghề bị thu hẹp thì những người trẻ, những người chưa có kinh nghiệm là đối tượng dễ bị tổn thương nhất khi phải cạnh tranh với hàng triệu lao động đã có chỗ đứng trên thị trường.

2. Tại sao thị trường việc làm lại khó khăn như vậy?

Theo 5 Phút Crypto, có 3 nguyên nhân chính đang cùng lúc tác động vào thị trường lao động toàn cầu.

2.1 Kinh tế trở về bình thường sau giai đoạn bơm tiền

Trong giai đoạn COVID từ 2020 đến 2021, các chính phủ đã bơm một lượng tiền khổng lồ vào nền kinh tế để cứu doanh nghiệp và người lao động. Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) giữ lãi suất gần 0% để doanh nghiệp dễ dàng vay vốn mở rộng và tuyển thêm người. Kết quả là thị trường việc làm bùng nổ, công ty nào cũng tuyển dụng ồ ạt, đặc biệt trong ngành công nghệ.

Nhưng tiền rẻ đi kèm với lạm phát. Lạm phát tại Mỹ đạt đỉnh 9,1% vào tháng 6 năm 2022. Để kiểm soát giá cả, Fed đã tăng lãi suất tổng cộng 11 lần từ tháng 3/2022 đến tháng 7/2023, đưa lãi suất lên 5,25-5,5%, mức cao nhất kể từ năm 2001.

Lãi suất tăng thì vay tiền đắt hơn, những công ty từng mở rộng ồ ạt nhờ tiền rẻ giờ phải thắt lưng buộc bụng. Họ không đuổi người vì vẫn cần người làm việc, nhưng cũng chẳng tuyển thêm vì lấy đâu ra tiền mà mở rộng.

Tóm lại, thị trường việc làm đang quay về trạng thái bình thường và trạng thái bình thường đó khắc nghiệt hơn nhiều so với những gì người trẻ mới ra trường từng được trải nghiệm.

2.2 Bất ổn chính sách và thương mại toàn cầu

Doanh nghiệp ghét sự không chắc chắn. Khi họ không biết điều gì sẽ xảy ra trong 6 tháng tới, phản ứng tự nhiên là giữ tiền và chờ đợi thay vì mạo hiểm tuyển thêm người.

Theo khảo sát của Conference Board, khoảng 20% doanh nghiệp Mỹ cho biết họ có kế hoạch giảm tốc độ tuyển dụng trong nửa cuối năm 2025, tăng đáng kể so với mức chỉ 11% vào cùng kỳ năm 2024. Chỉ số triển vọng kinh tế của các CEO trong nhóm Business Roundtable đã giảm xuống 69 điểm vào tháng 6 năm 2025, mức thấp nhất kể từ đại dịch. Trong khảo sát đó, 41% CEO cho rằng số lượng nhân viên tại công ty họ sẽ giảm trong vòng 6 tháng tới, so với mức 29% trước đó.

Căng thẳng thương mại, chính sách thuế quan thay đổi liên tục, và những bất ổn địa chính trị khiến doanh nghiệp không dám đưa ra quyết định dài hạn. Tuyển một nhân viên mới là cam kết ít nhất 1-2 năm về lương và phúc lợi. Trong bối cảnh không ai biết chuyện gì sẽ xảy ra, nhiều công ty chọn cách an toàn là không tuyển.

Thậm chí nếu có tuyển thì số lượng sẽ rất hạn chế và tất nhiên doanh nghiệp muốn tuyển người có kinh nghiệm, nhưng người trẻ thì lấy đâu ra kinh nghiệm?

2.3 AI đang lấy đi những công việc mà người trẻ thường bắt đầu

Hỏi bất kỳ ai về lý do xin việc khó, đa số sẽ trả lời ngay: “Tại AI”. ChatGPT, Copilot, Claude và hàng loạt công cụ khác đang chiếm sóng khắp nơi, khiến nhiều người lo rằng máy móc sẽ thay thế con người.

Sự thật thì có, nhưng không hoàn toàn như chúng ta nghĩ.

Theo Indeed Hiring Lab, gần một nửa mức giảm tuyển dụng trong ngành công nghệ đã xảy ra trước khi ChatGPT được công bố vào cuối năm 2022. Nghĩa là thị trường việc làm đã bắt đầu khó khăn từ trước, do những nguyên nhân kinh tế và chính sách đã nói ở trên. AI không phải kẻ châm ngòi, nhưng nó đang đổ thêm dầu vào lửa, và người trẻ là nhóm bị bỏng nặng nhất.

Tại sao người trẻ khốn đốn tìm việc làm vì AI? 

Các mô hình ngôn ngữ lớn như ChatGPT được huấn luyện trên hàng tỷ trang sách, bài báo và tài liệu từ internet. Chúng học được cách viết code cơ bản, soạn email theo mẫu, tóm tắt tài liệu, xử lý dữ liệu đơn giản. Đây chính là những công việc mà người mới vào nghề thường được giao trong 1-2 năm đầu tiên.

Nghiên cứu từ Đại học Stanford xác nhận điều này bằng số liệu cụ thể. Từ tháng 10/2022 đến tháng 9/2025, cơ hội việc làm của người trẻ ít kinh nghiệm trong các ngành như lập trình, marketing hay chăm sóc khách hàng đã giảm tới 13%. Trong khi đó, những người nhiều năm kinh nghiệm hơn trong cùng lĩnh vực gần như không bị ảnh hưởng.

Cụ thể hơn, người lao động trẻ trong các ngành kể trên đã chứng kiến mức giảm 16% về việc làm. Riêng với lập trình viên từ 22-25 tuổi, con số này lên tới gần 20% kể từ khi ChatGPT ra mắt vào cuối năm 2022. Trong khi đó, lập trình viên trên 26 tuổi vẫn có việc làm ổn định hoặc thậm chí tăng.

Vì sao có sự khác biệt này?

Theo 5 Phút Crypto, người có kinh nghiệm được giữ lại vì họ làm những việc mà AI chưa thể thay thế: ra quyết định khi thông tin không đầy đủ, giải quyết vấn đề chưa có tiền lệ, quản lý dự án và con người, đàm phán với khách hàng. Đây là những kỹ năng cần thời gian tích lũy, và cũng là thứ mà các mô hình AI hiện tại vẫn còn rất yếu.

Còn người trẻ lại đang cạnh tranh trực tiếp với AI ở những công việc mà AI làm khá tốt. Và trong cuộc cạnh tranh đó, AI không đòi lương, không cần bảo hiểm, không nghỉ phép, và làm việc 24/7.

Tóm lại, AI không phải nguyên nhân khiến thị trường việc làm đi xuống, nhưng nó đang thay đổi cấu trúc của thị trường theo hướng bất lợi cho người mới. Những vị trí bước đệm để người trẻ tích lũy kinh nghiệm đang dần biến mất, và điều này tạo ra một thách thức hoàn toàn mới cho thế hệ này.

3. Người trẻ nên làm gì?

Thị trường đang khó là điều không thể phủ nhận, nhưng khi ai cũng gặp khó thì người chuẩn bị tốt hơn sẽ có lợi thế.

Học cách dùng AI thay vì sợ nó: Người bị thay thế là người làm việc máy móc và lặp đi lặp lại, còn người biết tận dụng AI để làm nhanh hơn và tốt hơn thì lại có giá hơn trước. Một lập trình viên biết dùng Copilot có thể xử lý khối lượng công việc gấp đôi, và nhà tuyển dụng rất thích điều đó.

Trau dồi những kỹ năng mà AI chưa thể thay thế: Máy móc giỏi xử lý dữ liệu và viết nội dung theo mẫu, nhưng vẫn kém xa con người trong việc thấu hiểu tâm lý, đàm phán, xử lý tình huống bất ngờ hay xây dựng mối quan hệ. Đây là những kỹ năng mềm mà nhiều người trẻ thường bỏ qua, nhưng lại là thứ giúp bạn khác biệt giữa hàng trăm ứng viên có chuyên môn tương đương.

Xây dựng những thứ người khác có thể nhìn thấy:  Đó có thể là một dự án cá nhân trên GitHub, một bài viết chia sẻ kiến thức, hay một kênh nội dung về lĩnh vực bạn đang theo đuổi. Khi việc làm khan hiếm thì CV chỉ là bước đầu, người ta muốn thấy bạn thực sự biết làm gì chứ không chỉ nói suông.

Tận dụng thời gian chờ đợi để nâng cấp bản thân: Thời gian tìm việc trung bình đang là gần 6 tháng, nên gửi hàng chục hồ sơ mà chưa có phản hồi là chuyện bình thường. Thay vì cứ gửi CV rồi chờ, hãy học thêm chứng chỉ mới để CV dày hơn mỗi tháng, đồng thời cân nhắc thử sức ở startup hay doanh nghiệp nhỏ nếu công ty lớn chưa có kết quả, trau dồi kinh nghiệm thực tế luôn có giá trị hơn trong tương lai thay vì cứ để CV trống trải.

Thị trường việc làm có thể đang khó, nhưng khó không có nghĩa là không có cơ hội. 5phutcrypto.io hy vọng những thông tin và chia sẻ ở trên sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về tình hình thực tế và có định hướng phù hợp cho hành trình tìm việc của mình.