Phát biểu của Thủ tướng Canada sẽ khiến bạn thay đổi suy nghĩ về thế giới

1. Phát biểu của Thủ tướng Canada chạm đúng nỗi lo của thế giới

Davos năm nay rất được trông chờ trong bối cảnh nước Mỹ dưới thời Tổng thống Trump đang tung hoành ngang dọc trên bàn cờ quốc tế, với hai mặt trận chính là thuế quan và địa chính trị.

Về thuế quan, Nhà Trắng đã biến công cụ này thành vũ khí gây áp lực lên thương mại toàn cầu. Từ Trung Quốc, Mexico cho đến các đồng minh thân cận như Canada, châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, không ai được miễn trừ. Thuế quan, từ một công cụ bảo hộ kinh tế đã trở thành đòn bẩy để đàm phán mọi thứ.

Về địa chính trị, bức tranh còn quyết liệt hơn. Greenland từ một hòn đảo ít ai để ý bỗng trở thành tâm điểm khi Mỹ công khai ý định mua lại. Kênh đào Panama bị đặt lên bàn đàm phán. Vịnh Mexico được đổi tên thành “Vịnh Mỹ”. Venezuela chịu lệnh trừng phạt gắt gao kèm theo nỗ lực thay đổi cục diện chính trị. Iran tiếp tục bị bóp nghẹt kinh tế nhằm thúc đẩy thay đổi thể chế,…

Giữa bối cảnh đó, bài phát biểu của Thủ tướng Canada Mark Carney tại Davos đã chạm đúng tâm lý của rất nhiều người. Cả hội trường đứng dậy vỗ tay, điều hiếm khi xảy ra tại diễn đàn này. Có lẽ vì ông đã nói thẳng những gì nhiều nhà lãnh đạo đang nghĩ nhưng chưa dám lên tiếng: trật tự thế giới cũ đã tan vỡ và việc tiếp tục giả vờ như mọi thứ vẫn ổn không còn là lựa chọn khôn ngoan.

Mark Carney từng giữ vị trí Thống đốc Ngân hàng Trung ương Canada, sau đó là Thống đốc Ngân hàng Trung ương Anh, nơi ông chèo lái chính sách tiền tệ qua cơn bão tài chính 2008 và hậu Brexit.

Mark Carney mở đầu bài phát biểu bằng một câu chuyện về người bán rau.

Hãy tưởng tượng một con phố có hàng chục cửa hàng. Mỗi sáng, tất cả chủ tiệm đều treo trước cửa một tấm biển với khẩu hiệu mà chính quyền yêu cầu. Không ai thực sự tin vào những gì tấm biển viết, nhưng ai cũng treo vì nhìn sang thấy hàng xóm treo, vì không muốn rắc rối, vì muốn yên ổn làm ăn.

Cứ thế, cả con phố cùng giả vờ và hệ thống tồn tại được nhờ sự giả vờ tập thể đó. Nhưng cũng chính vì vậy mà hệ thống rất mong manh. Chỉ cần một người dám gỡ tấm biển xuống, những người khác sẽ bắt đầu tự hỏi tại sao mình phải treo, và ảo tưởng sẽ dần tan vỡ.

Mark Carney nhìn thẳng vào hội trường Davos và tuyên bố: “Đã đến lúc các quốc gia và doanh nghiệp gỡ tấm biển xuống.”

2. Trật tự thế giới dựa trên luật lệ là ảo tưởng

Tấm biển mà Mark Carney muốn gỡ xuống chính là “trật tự thế giới dựa trên luật lệ” (rules-based international order).

5 Phút Crypto làm rõ rằng đây là thuật ngữ quen thuộc trong giới chính trị và ngoại giao phương Tây, dùng để mô tả một thế giới mà mọi quốc gia đều vận hành theo luật chung, nước lớn hay nước nhỏ đều bình đẳng trước pháp luật quốc tế, và tranh chấp được giải quyết qua đàm phán thay vì súng đạn.

Trật tự này do Mỹ dẫn đầu từ sau Thế chiến II và phát triển mạnh từ những năm 1990. Nó đã thực sự mang lại những lợi ích, từ tuyến hàng hải mở giúp hàng hóa lưu thông khắp thế giới, hệ thống tài chính cho phép vốn chảy xuyên biên giới, cho đến các liên minh an ninh bảo vệ nhiều quốc gia khỏi xung đột. Các tổ chức như WTO hay Liên Hợp Quốc cũng ra đời từ đây, tạo ra khuôn khổ để các nước ngồi lại với nhau.

Tuy nhiên, Mark Carney đã thừa nhận một điều mà ai cũng nhận ra nhưng chưa lãnh đạo nào dám nói thẳng: hệ thống này có lỗ hổng lớn khi nước mạnh vẫn có thể tự cho mình quyền miễn trừ.

Điển hình như việc Mỹ có thể phát động chiến tranh Iraq mà không cần sự chấp thuận của Liên Hợp Quốc, các cường quốc có thể áp đặt lệnh trừng phạt đơn phương và biến hệ thống tài chính toàn cầu thành công cụ gây áp lực. Luật thương mại cũng được thực thi không đồng đều khi nước giàu có nhiều cách lách hơn nước nghèo.

Từ “Luật lệ” trong “trật tự dựa trên luật lệ” chưa bao giờ áp dụng công bằng cho tất cả. Kẻ mạnh vẫn có đặc quyền bẻ cong luật chơi.

Dù biết vậy, các nước vẫn chấp nhận vì hệ thống vẫn mang lại lợi ích. Họ được che chở dưới ô an ninh của Mỹ, được tiếp cận thị trường tiêu dùng khổng lồ, được hưởng môi trường kinh doanh ổn định và có thể dự đoán được. Đổi lại, cái giá phải trả là thỉnh thoảng nhắm mắt làm ngơ trước những bất công, giả vờ như hệ thống vẫn hoạt động trơn tru.

Giống hệt người bán rau trong câu chuyện ở phần đầu. Không ai thực sự tin tấm biển, nhưng ai cũng treo vì lợi ích của mình.

3. Thỏa thuận cũ đã tan vỡ

Nhưng đến một lúc nào đó, việc giả vờ không còn hiệu quả nữa.

Mark Carney khẳng định thế giới đang chứng kiến một sự đứt gãy chứ không phải giai đoạn chuyển tiếp. Ông cố tình dùng từ “rupture” (đứt gãy) thay vì “transition” (chuyển tiếp) để nhấn mạnh rằng đây không phải là thay đổi từ từ có thể thích nghi dần, mà là một bước ngoặt lớn.

Nhìn lại hai thập kỷ qua, thế giới đã liên tục hứng chịu các cú sốc lớn từ khủng hoảng tài chính 2008, đại dịch Covid-19, khủng hoảng năng lượng cho đến các cuộc xung đột địa chính trị ngày càng leo thang. Tất cả những cú sốc này đều phơi bày một sự thật rằng phụ thuộc quá sâu vào hệ thống toàn cầu hóa cũng đồng nghĩa với việc dễ bị tổn thương hơn.

Nhưng điều đáng lo ngại hơn là các cường quốc đã bắt đầu biến chính sự hội nhập kinh tế thành vũ khí. Thuế quan được dùng như đòn bẩy đàm phán, hệ thống tài chính trở thành công cụ ép buộc, chuỗi cung ứng bị khai thác như điểm yếu để tấn công.

Các tổ chức đa phương từng là trụ cột của trật tự cũ như WTO, Liên Hợp Quốc hay các hội nghị khí hậu COP cũng đang bị đe dọa. Chúng hoặc bị tê liệt bởi quyền phủ quyết của các cường quốc, hoặc bị phớt lờ khi không còn phục vụ lợi ích của những nước lớn.

Hệ quả là nhiều quốc gia đang rút về thế phòng thủ, tìm cách tự chủ về năng lượng, lương thực, khoáng sản thiết yếu và cả hệ thống tài chính. Ai cũng hiểu rằng khi luật chơi không còn bảo vệ mình thì phải tự bảo vệ lấy.

4. Hai lựa chọn tệ hại và con đường thứ ba

Khi trật tự cũ tan vỡ, các quốc gia vừa và nhỏ đứng trước một bài toán khó. Theo Mark Carney, hầu hết đều nghĩ mình chỉ có hai lựa chọn.

• Lựa chọn đầu tiên là xây pháo đài, tự cô lập và mạnh ai nấy sống. Mỗi nước tự lo năng lượng, tự lo lương thực, tự lo quốc phòng, giảm thiểu phụ thuộc vào bên ngoài. Nghe thì có vẻ an toàn, nhưng Mark Carney cảnh báo rằng một thế giới toàn pháo đài sẽ nghèo hơn, dễ tổn thương hơn và kém bền vững hơn. Bởi không có quốc gia nào đủ lớn để tự mình giải quyết mọi vấn đề, từ biến đổi khí hậu cho đến an ninh mạng.

• Lựa chọn thứ hai là chọn phe, đứng hẳn về một siêu cường và đàm phán song phương với họ. Tuy nhiên đây là con đường đầy rủi ro vì khi đàm phán một-một với kẻ mạnh hơn mình gấp nhiều lần, bạn luôn ở thế yếu. Các nước sẽ phải cạnh tranh với nhau xem ai chiều ý siêu cường hơn, ai nhượng bộ nhiều hơn. Mark Carney gọi thẳng đây không phải là chủ quyền mà chỉ là diễn kịch chủ quyền, trong khi thực chất đang chấp nhận lệ thuộc.

Ông đưa ra một hình ảnh rất thực tế rằng nếu các nước vừa và nhỏ không ngồi vào bàn đàm phán thì họ sẽ nằm trên thực đơn.

Vì vậy, Mark Carney đề xuất con đường thứ ba. Các cường quốc hạng trung ((không phải siêu cường nhưng cũng không quá nhỏ) cần liên kết với nhau để tạo thành một lực lượng thứ ba có ảnh hưởng thực sự trên bàn cờ quốc tế. Ông gọi đây là “chủ nghĩa thực dụng dựa trên giá trị” (value-based realism).

Cách tiếp cận này đòi hỏi sự cân bằng từ các nước. Một mặt, các nước vẫn kiên định với những giá trị cốt lõi như chủ quyền quốc gia, toàn vẹn lãnh thổ và tôn trọng luật pháp quốc tế. Mặt khác, họ cũng cần thực dụng trong hợp tác, chấp nhận rằng không phải đối tác nào cũng chia sẻ mọi giá trị với mình và tiến bộ thường đến từ từ thay vì một sớm một chiều.

Thay vì chờ đợi các tổ chức quốc tế cũ kỹ hoạt động trở lại, các nước có thể xây dựng những liên minh linh hoạt theo từng vấn đề cụ thể. Vấn đề nào thì tìm đối tác phù hợp cho vấn đề đó, không cần ép tất cả vào một khuôn khổ cứng nhắc.

Thay vì mỗi nước tự xây pháo đài riêng, các nước có thể cùng đầu tư vào khả năng chống chịu chung vì cách này vừa rẻ hơn vừa hiệu quả hơn. Các tiêu chuẩn chung giúp giảm sự phân mảnh, còn thế mạnh của mỗi nước khi kết hợp lại sẽ tạo ra tổng lớn hơn nhiều so với từng phần riêng lẻ.

Đây cũng là lời cảnh báo ngầm dành cho các siêu cường. Nếu họ tiếp tục từ bỏ luật lệ để chỉ theo đuổi lợi ích ngắn hạn thì lợi ích đó sẽ ngày càng khó lặp lại. Các đồng minh sẽ không ngồi yên chờ bị ép mà họ sẽ đa dạng hóa quan hệ để giảm sự phụ thuộc.

5. Sống trong sự thật

Mark Carney kết thúc bài phát biểu bằng cách quay lại câu chuyện người bán rau và đặt ra câu hỏi cho tất cả các quốc gia: sống trong sự thật nghĩa là gì?

Với ông, đó là dám gọi tên thực tại thay vì tiếp tục giả vờ. Đó là ngừng viện dẫn “trật tự dựa trên luật lệ” như thể nó vẫn còn hoạt động trơn tru như những gì được quảng bá. Đó là hành động nhất quán khi áp dụng cùng một tiêu chuẩn cho cả đồng minh lẫn đối thủ, thay vì lên án khi tiện và im lặng khi cần. Và đó cũng là chủ động xây dựng cái mới thay vì ngồi chờ trật tự cũ tự quay lại.

Mark Carney tuyên bố thẳng rằng trật tự cũ sẽ không quay lại, ngồi chờ mọi thứ trở lại như trước là một sai lầm (ám chỉ dù Trump có hết nhiệm kỳ hay không thì thế giới cũng đã thay đổi).

Tuy nhiên ông cũng nhắc nhở rằng đừng vì các siêu cường đang dùng sức mạnh để ép buộc mà nghĩ rằng chỉ có sức mạnh mới quan trọng. Các nước nhỏ hơn vẫn có lợi thế riêng nếu biết cách khai thác. Khi họ liên kết với nhau, tuân thủ các nguyên tắc chung và hành động nhất quán, họ sẽ có được thứ mà các siêu cường đang dần đánh mất, đó là sự tin tưởng từ phần còn lại của thế giới.

Kẻ mạnh có sức mạnh của họ, nhưng những nước còn lại cũng có con đường riêng. Đó là ngừng giả vờ, dám nhìn nhận thực tại và cùng nhau hành động. Con đường này không dễ đi, nhưng nó mở rộng cho bất kỳ quốc gia nào sẵn sàng gỡ tấm biển xuống.