1. AI đang thay đổi thế giới việc làm như thế nào?
Chỉ trong 6 tháng đầu năm, 77.999 việc làm đã biến mất, tương đương gần 500 người thất nghiệp mỗi ngày. Đây mới chỉ là khởi đầu.
Nhìn xa hơn, bức tranh càng đáng lo ngại. McKinsey dự báo đến 2030, 30% việc làm tại Mỹ sẽ bị AI xóa sổ hoàn toàn. Đồng thời, 60% công việc còn lại tuy không mất nhưng sẽ thay đổi căn bản – từ cách làm việc đến kỹ năng yêu cầu.
Thậm chí đến năm 2045, theo Goldman Sachs, 50% số việc làm toàn cầu có thể bị tự động hóa nhờ AI tạo sinh và robot thông minh.
Điều này có nghĩa gì? Trong 5 năm tới, cứ 3 người đi làm thì 1 người phải thay đổi cách làm việc hoàn toàn nếu không muốn bị thay thế. Trong 20 năm nữa, cứ 2 người thì 1 người có nguy cơ mất việc. Đây không phải viễn cảnh phim khoa học viễn tưởng – nó đang diễn ra ngay lúc này ở hầu hết các lĩnh vực quan trọng như: công nghệ, tài chính, sản xuất và bán lẻ,…
Khi AI dần thay thế con người trong hầu hết lĩnh vực, một câu hỏi tất yếu xuất hiện: Nếu phần lớn mất việc, ai sẽ tiêu dùng để duy trì tăng trưởng kinh tế?
Thực tế, nền kinh tế không cần tất cả mọi người đi làm để tồn tại. Tại Mỹ, top 10% dân số đóng góp tới 50% tổng chi tiêu, còn top 20% chiếm gần 2/3 chi tiêu của cả nền kinh tế. Phần còn lại được hỗ trợ bởi trợ cấp chính phủ, với nguồn tiền từ thuế của nhóm top 20-25%. Nói đơn giản, nhóm người giàu này đang “gánh” gần như toàn bộ nền kinh tế Mỹ.
Trong kỷ nguyên AI, xu hướng này được dự báo có thể còn cực đoan hơn. Một số ít làm việc với AI sẽ siêu giàu – kỹ sư AI kiếm vài triệu USD/năm, giảng viên dạy AI lĩnh nửa triệu USD không còn hiếm. Năng suất của họ tăng theo cấp số nhân nhờ AI, đủ bù đắp cho hàng triệu người thất nghiệp.
Vậy phần đông dân số mất việc sẽ sống ra sao? Nhiều giải pháp đang được thảo luận, trong đó Universal Basic Income (UBI) – thu nhập cơ bản toàn dân – là một trong những đề xuất được bàn tán nhiều nhất.
2. UBI là gì?
UBI (Universal Basic Income – Thu nhập cơ bản toàn dân) là chính sách chính phủ phát tiền định kỳ cho mọi công dân, đủ để đảm bảo cuộc sống cơ bản. Bốn đặc điểm cốt lõi của UBI:
- Phổ quát: Mọi công dân đều nhận, bất kể giàu nghèo
- Vô điều kiện: Không cần chứng minh thu nhập hay tìm việc
- Định kỳ: Phát đều đặn hàng tháng, không phải trợ cấp một lần
- Cá nhân hóa: Mỗi người nhận riêng, không tính theo hộ gia đình
Từ Sam Altman đến Elon Musk, cho đến các chính trị gia – tất cả đều thảo luận về UBI như một “lá chắn” cho người dân trước làn sóng AI đang đổ bộ.
Sam Altman:
- Năm 2019, ông tài trợ một trong những thử nghiệm UBI lớn nhất nước Mỹ mà 5 Phút Crypto sẽ làm rõ ở phần sau.
- Song song đó, Sam Altman cũng là đồng sáng lập World – nền tảng scan mống mắt góp phần xây dựng hệ thống phân phối trợ cấp toàn cầu.
- Coi UBI như một phần trong chiến lược “cash-in-cash out” – vừa phát triển công cụ AI như ChatGPT thay thế việc làm, vừa tạo giải pháp cho hậu quả
Elon Musk:
- Dự đoán UBI là “khả năng rất cao” và “điều tất yếu” trong tương lai khi tự động hóa thay thế việc làm
- Coi UBI không chỉ là giải pháp kinh tế mà còn giúp con người tìm ý nghĩa cuộc sống trong thế giới ít việc làm
Ý tưởng UBI không hề mới. Thế kỷ 16, học giả Thomas More đã đề xuất phát tiền cho dân để giảm tội phạm – logic đơn giản: người có đủ ăn sẽ không cần ăn trộm.
Năm 1971, Tổng thống Nixon đưa ra Family Assistance Plan (FAP) – phiên bản sơ khai của UBI. FAP cam kết mỗi gia đình 4 người nhận tối thiểu 1.600 USD/năm, với cơ chế khuyến khích làm việc: cứ kiếm thêm 1 USD thì trợ cấp chỉ giảm 50 cent.
Dù được bàn luận suốt nhiều thế kỷ, UBI vẫn chủ yếu tồn tại trên lý thuyết. Các chính phủ mới chỉ dám thử nghiệm nhỏ lẻ ở vài địa phương, chưa quốc gia nào triển khai toàn diện.
3. Thí nghiệm UBI: Có hiệu quả thật không?
UBI đã được thử nghiệm ở nhiều nơi:
- Mỹ (2020-2023): Sam Altman (Founder của OpenAI) đã chọn ra 3.000 người (tuổi 21-40, thu nhập dưới gấp ba lần ngưỡng nghèo của địa phương) và chia thành hai nhóm: 1.000 người nhận 1.000 USD/tháng, 2.000 người nhận 50 USD/tháng.
=> Kết quả: Người nhận chủ động hơn trong tìm việc, đồng thời chi nhiều hơn cho sức khỏe. Tuy nhiên, vẫn không có cải thiện rõ rệt về chất lượng công việc hay việc học thêm kỹ năng mới.
- Hàn Quốc (2016 – 2022): Phát tiền vô điều kiện cho thanh niên nhiều địa phương. Từ khoảng 714 USD một lần cho thanh niên 24 tuổi ở Seongnam và Gyeonggi (chỉ dùng ở địa phương) đến khoảng 107 USD/tháng cho 4.000 dân ở Cheongsan-myeon, nhằm kích tiêu dùng và giảm bất bình đẳng.
=> Kết quả: Có đến 80-90% người được thí nghiệm ủng hộ, tiêu dùng địa phương tăng 15-20%. Tuy nhiên, dân số tại các khu vực này vẫn giảm 5-7% do thiếu cơ hội việc làm ổn định do các ngành nghề truyền thống bị suy giảm bởi tự động hóa và sự chuyển dịch kinh tế sang các trung tâm đô thị lớn, khiến nhiều người, đặc biệt là thanh niên, di cư ra khỏi khu vực để tìm kiếm việc làm tốt hơn.
Các thí nghiệm UBI còn được triển khai sang các quốc gia khác như Phần Lan và Kenya. Theo The Stanford, tính đến ngày 30/01/2025 đã có hơn 203 điểm trên thế giới thí nghiệm mô hình UIB, trong đó Mỹ đang là quốc gia tích cực thí nghiệm nhất.
Qua hàng chục thí nghiệm UBI toàn cầu đến tháng 8/2025, kết quả tích cực thu được như sau:
- Không làm người ta lười biếng: Ở Mỹ và Đức, người nhận UBI vẫn làm việc trung bình 40 giờ/tuần – chỉ giảm 1-2 giờ so với nhóm đối chứng
- Cải thiện sức khỏe tức thì: Người nhận giảm stress tài chính, ngủ ngon hơn, ít lo âu hơn
- Ổn định chi tiêu: Tăng 10-15% chi tiêu cho thực phẩm, y tế, giáo dục – không phải rượu bia hay cờ bạc như nhiều người lo ngại
Tuy nhiên, có một số mục tiêu mà UBI vẫn chưa làm được:
- Không cải thiện việc làm dài hạn: Thí nghiệm của Sam Altman (3.000 người, 3 năm) cho thấy người nhận tích cực tìm việc hơn nhưng vẫn kiếm được việc tương tự – không lương cao hơn, không kỹ năng tốt hơn
- Không thay đổi cấu trúc kinh tế: Sau khi dừng trợ cấp, mọi thứ quay về như cũ
- Chi phí khổng lồ: Ước tính cần 3-4 nghìn tỷ USD/năm cho UBI toàn dân ở Mỹ – gấp đôi ngân sách quốc phòng.
Cần làm rõ một điểm quan trọng: tất cả các thí nghiệm UBI từ trước đến nay đều diễn ra khi AI chưa bùng nổ – khi người lao động vẫn còn lựa chọn việc làm, khi thị trường lao động vẫn cần con người. Người nhận UBI trong các thí nghiệm vẫn có thể tìm việc nếu muốn, vẫn có hy vọng cải thiện thu nhập qua lao động.
Đây chính là lỗ hổng lớn nhất trong mọi nghiên cứu UBI hiện tại. Khi AI thực sự bùng nổ và thay thế hàng loạt công việc, UBI có thể hoạt động hoàn toàn khác – tốt hơn hoặc tệ hơn nhiều so với những gì chúng ta đang thấy.
Đọc thêm: 98 công ty đổ xô mua crypto: Rủi ro ẩn sau cơ hội tỷ đô
4. Thách thức thực tế: Tại sao UBI vẫn là “giấc mơ xa vời”?
4.1 Tiền từ đâu ra?
Vấn đề cốt lõi của UBI nằm ở nguồn tài trợ. Để triển khai một chương trình như vậy trên quy mô quốc gia, cần một lượng tiền khổng lồ, và câu hỏi “tiền lấy từ đâu?” luôn là rào cản lớn nhất.
Nghiên cứu của The Economist năm 2017 đã phân tích tình hình ở 37 quốc gia giàu có, bao gồm Mỹ, Anh, Đức và các nước châu Âu khác. Giả định rằng tất cả các khoản phúc lợi xã hội hiện tại (trừ chi phí y tế) sẽ được chuyển hướng để tài trợ cho UBI. Kết quả cho thấy, mức hỗ trợ hàng tháng cho mỗi người lớn cũng rất thấp.
Điển hình như ở Mỹ chỉ đủ phát 525 USD/người/tháng. Trong khi mức cần thiết là ít nhất 1.000 USD.
Hiện đã có rất nhiều đề xuất từ tăng thuế VAT, đánh thuế nặng người giàu, đánh thuế khai thác tài nguyên… Tuy nhiên, sẽ ra sao nếu chúng ta lấy chính thu nhập từ AI tạo ra để tài trợ cho UBI?
Theo đó, các hệ thống AI chỉ cần đạt năng suất cao gấp 5-6 lần máy móc hiện tại, lợi nhuận từ nó có thể bằng 11% GDP của quốc gia và số tiền này đủ dùng để tài trợ UBI. Kể cả khi AI cướp hết việc làm hoặc không tạo ra thêm việc mới.
Các phương án được đề xuất:
- Đánh thuế công ty AI: Đánh thuế công ty dùng robot/AI để bù cho người mất việc, vừa giảm bất bình đẳng vừa không cản trở sự đổi mới .
- Tăng thuế lợi nhuận từ AI: Nâng thuế lợi nhuận AI từ 15% lên 33%. Cách này sẽ giảm ngưỡng năng suất của AI cần từ gấp 5-6 như trên xuống 3 lần máy móc hiện tại, để tài trợ UBI.
- Tái phân phối từ ông lớn công nghệ: Những người đứng đầu các mô hình AI lớn hiện nay như Sam Altman và Dario Amodei (CEO của Anthropic) đang tạo ra giá trị hàng tỷ USD từ dữ liệu của toàn nhân loại. Vì thế các đề xuất cho rằng họ phải có trách nhiệm chia sẻ lợi ích cho những người khác. Ví dụ, nếu OpenAI chia 10% lợi nhuận/năm, đủ phát UBI 100 USD/tháng cho 10 triệu dân nghèo trên thế giới.
Phe ủng hộ UBI, như Sam Altman, thấy các phương án trên công bằng: “Thuế robot/AI hay tái phân phối từ Big Tech là cách lấy từ “kẻ thắng” để bù cho lao động mất việc và kích thích tiêu dùng”.
Ngược lại, phe chỉ trích lo thuế cao làm Big Tech giảm sự đổi mới, chuyển trụ sở sang nước thuế thấp. Một số chuyên gia còn chê UBI chỉ “băng cá nhân” cho vấn đề lớn, có thể tăng nghèo vì phát cho cả giàu thay vì chỉ nghèo, thậm chí củng cố bất bình đẳng nếu không kiểm soát.
4.2 Quan điểm xã hội
Rào cản của UBI không chỉ ở chi phí mà chính là tâm lý xã hội. UBI đe dọa phá vỡ “khế ước xã hội” truyền thống – nơi phúc lợi gắn với đóng góp. Khi AI thay thế việc làm hàng loạt, chúng ta cần định nghĩa lại giá trị con người không qua lao động. Nhưng thay đổi tư duy của cả xã hội khó hơn nhiều so với thay đổi chính sách. Đó là lý do sau nửa thế kỷ thảo luận, UBI vẫn chỉ là thí nghiệm nhỏ lẻ.
Ngoài ra, liệu 20% dân số làm việc với AI và đóng thuế khổng lồ có sẵn lòng nuôi 80% còn lại vô điều kiện không? UBI phá vỡ logic này bằng việc phát tiền “vô điều kiện”, nhưng thực tế quyền lực vẫn nằm trong tay nhóm đóng thuế. Họ có thể:
- Yêu cầu người nhận UBI từ bỏ quyền bầu cử (như một số nhà kinh tế cực đoan đề xuất)
- Giới hạn quyền sinh con hoặc di chuyển
- Theo dõi chi tiêu qua tiền số để đảm bảo “tiêu đúng cách”
- Cắt giảm UBI bất cứ lúc nào thông qua áp lực chính trị
Worldcoin của Sam Altman thu thập dữ liệu sinh trắc học để hỗ trợ triển khai UBI nhưng cũng khiến nhiều người lo ngại vì nó có thể tạo nên hệ thống giám sát toàn cầu.
Trong thế giới AI, liệu UBI là công cụ giải phóng hay xiềng xích mới?
4.3 Chính trị
Việc triển khai UBI cần thay đổi luật pháp lớn, như sửa đổi hiến pháp hoặc ngân sách quốc gia, nhưng các phe đối lập thường chỉ trích nó lãng phí tiền thuế.
- Trong chiến dịch tranh cử tổng thống Hàn Quốc năm 2022, Lee Jae-myung của Đảng Dân chủ đề xuất UBI, trợ cấp 1 triệu won/người/năm (khoảng 750 USD) và tăng dần trong tương lai, số tiền này được lấy từ thuế đất và carbon. Tuy nhiên, Đảng Quyền lực Nhân dân phản đối mạnh mẽ, cho rằng đề xuất này không khả thi và có thể làm tăng nợ quốc gia. Dù được giới trẻ ủng hộ nhiệt tình, kế hoạch của Lee Jae-myung đã không trở thành sự thật.
- Tương tự ở Mỹ, ứng cử viên tổng thống Andrew Yang thuộc Đảng Dân chủ đã đề xuất ý tưởng “Freedom Dividend”, tài trợ 1.000 USD/tháng cho mọi công dân trưởng thành. Tuy nhiên ông còn không nhận được sự đồng thuận rộng rãi từ chính đảng Dân chủ của mình, dẫn đến việc phải rút lui sớm khỏi cuộc đua sơ bộ.
5. Kết luận
UBI đã từng là câu chuyện của tương lai xa. Nhưng khi AI bắt đầu thay thế hàng triệu việc làm, nó lại được mang ra tranh luận.
Mọi thí nghiệm UBI từ trước đến nay đều có một lỗ hổng – chúng diễn ra trong thế giới “tiền AI”, khi người ta vẫn có việc để tìm, vẫn có hy vọng cải thiện thu nhập. Vẫn chưa ai biết UBI sẽ hoạt động thế nào khi 50% dân số thất nghiệp vĩnh viễn, khi AI làm mọi thứ tốt hơn con người. Thêm vào đó, những rào cản chính trị và xã hội dường như vẫn rất khó có thể vượt qua.
Nhưng trước khi nó đến (nếu có) – câu hỏi cho mỗi cá nhân là: Bạn đang làm gì để không phải phụ thuộc vào một tấm séc có thể không bao giờ đến?
David Shapiro, chuyên gia AI, có lẽ đã đúng: “Hãy tự tạo UBI cho bản thân bằng cách tiết kiệm, đầu tư và học kỹ năng mới sẽ khả thi hơn nhiều so với việc trông chờ vào một chương trình mà chính phủ không thể chi trả“.
Đọc thêm: Toàn cảnh cuộc chiến thuế quan: Ai đang thắng thế?
