Công nhân Trung Quốc được trả 3,63 đô-la/giờ nhưng ở Ấn Độ chỉ bằng một nửa – cùng số tiền đó mua được 2 giờ lao động Ấn Độ. Ấn Độ còn đông dân hơn Trung Quốc và nói tiếng Anh. Thế nhưng chỉ 7% iPhone được sản xuất ở Ấn Độ. Trung Quốc vẫn chiếm 90%.
Vậy Trung Quốc có gì mà Ấn Độ, Việt Nam, hay bất cứ nơi nào cũng không thay thế được?
1. Những thứ độc nhất vô nhị chỉ Trung Quốc mới có
1.1. Hệ thống 300 triệu lao động “dùng một lần”
CEO Tim Cook rất ghét hàng tồn kho. Apple vận hành theo nguyên tắc cực đoan: một chiếc iPhone chỉ được phép nằm trong kho 5 ngày — từ lúc rời nhà máy đến lúc khách mua. Vấn đề là nhu cầu mua iPhone không đều, từ tháng 9 đến Giáng sinh, Apple bán gấp đôi so với mùa xuân. Để đáp ứng, nhà máy phải thuê thêm cả triệu công nhân trước mùa cao điểm, rồi sa thải họ sau Tết.
Foxconn (đối tác sản xuất chính của Apple) có lúc sử dụng 1,7 triệu người. Hãy tưởng tượng sa thải một nửa số đó mỗi năm. Ở bất kỳ nước nào khác, đây là thảm họa xã hội. Nhưng ở Trung Quốc thì không. Nhờ một hệ thống đặc biệt.
Trung Quốc có chế độ hộ khẩu. Bạn có thể đi làm ở bất cứ đâu, nhưng bệnh viện, trường học, trợ cấp — chỉ được hưởng ở quê gốc.
Một người từ tỉnh Cam Túc (thu nhập bình quân 7.000 đô-la/năm) có thể lên Bắc Kinh làm việc (thu nhập 28.000 đô-la/năm). Nhưng con họ không được đi học ở Bắc Kinh. Ốm không được vào bệnh viện Bắc Kinh. Mất việc không có trợ cấp.
Kết quả: khoảng 300 triệu người Trung Quốc sống trong trạng thái trôi nổi — xa nhà, xa con, không quyền lợi gì ở nơi làm việc.
Đây chính xác là điều Apple cần: lực lượng lao động khổng lồ, đến khi cần, đi khi hết việc, không đòi hỏi gì. Theo số liệu nội bộ Foxconn, công nhân trung bình chỉ làm 68 ngày rồi nghỉ. Không phải họ muốn – mà vì họ cần về thăm con, cần đi khám bệnh, cần nghỉ ngơi sau nhiều tháng làm ca 12 tiếng. Công việc này được thiết kế để dùng một lần. Và chỉ Trung Quốc có hệ thống pháp lý tạo ra loại lao động như vậy.
1.2. Chính quyền địa phương đáp ứng mọi yêu cầu
Năm 2010, Foxconn chọn Trịnh Châu — một vùng nông thôn nghèo — để xây nhà máy mới. Nếu ở Mỹ, dự án như vậy mất vài năm xin giấy phép và đánh giá tác động môi trường.
Ở Trung Quốc, chính quyền địa phương đã làm những điều sau:
- Huy động 2.000 công nhân làm 3 ca, 24/7 để xây nhà máy
- San phẳng một công ty khác đang chắn đường
- Tạm dừng xây tàu điện ngầm thành phố để chuyển thiết bị cho Foxconn
- Hoàn thành nhà máy trong chưa đầy 1 tháng
- Miễn thuế doanh nghiệp hoàn toàn
- Xây sân bay hiện đại ngay bên cạnh
- Tuyển dụng công nhân bằng tiền ngân sách nhà nước
- Đưa sinh viên từ các trường nghề đến “thực tập” bắt buộc tại nhà máy
Tại sao chính quyền nhiệt tình đến vậy?
Vì với họ, nhà máy Foxconn là lợi ích thuần túy. Công nhân nhập cư không tạo gánh nặng gì cho ngân sách địa phương – họ không được dùng trường học, bệnh viện, hay bất kỳ dịch vụ công nào. Họ đến, làm việc, đóng thuế, rồi đi. Thành phố chỉ nhận, không phải cho.
Không chính quyền nào trên thế giới có thể, hoặc muốn làm điều tương tự. Ấn Độ không. Việt Nam không. Mỹ càng không.
1.3. Chuỗi cung ứng khổng lồ
Apple không chỉ cần nhà máy lắp ráp. Họ cần một hệ sinh thái hoàn chỉnh: nhà cung cấp màn hình, pin, chip, cáp, loa, vỏ máy – tất cả nằm gần nhau.
Khi một công ty Trung Quốc thắng hợp đồng cung cấp linh kiện cho iPhone, họ không chỉ có thêm một khách hàng. Họ được Apple huấn luyện đạt tiêu chuẩn cao nhất, đạt quy mô sản xuất khổng lồ, rồi từ đó thắng thêm hợp đồng từ Samsung, Google, và các hãng khác. Chi phí giảm, sản lượng tăng, và dần dần cả một cụm công nghiệp hình thành — tập trung chuyên gia, máy móc, nhà cung cấp vào một chỗ.
Những cụm công nghiệp này nhanh, rẻ, và hiệu quả đến mức nuốt chửng cả thị trường.
Muốn mua đồ trang trí Giáng sinh? Phải đến Nghĩa Ô — thành phố sản xuất hơn một nửa đồ Giáng sinh thế giới. Cần pin? Đến. Huệ Châu. Cần màn hình, cáp, loa cho điện thoại? Đến Trịnh Châu — còn gọi là “Thành phố iPhone”.
Chuỗi cung ứng này mất hàng chục năm để hình thành. Apple có thể xây nhà máy ở Ấn Độ, nhưng không thể “copy-paste” cả hệ sinh thái này sang. Một cựu kỹ sư Apple nói với Financial Times rằng công ty đã cố gắng chuyển ra khỏi Trung Quốc từ năm 2014, nhưng gần như không thành công. Theo ông, “Trung Quốc sẽ thống trị sản xuất lao động và công nghệ thêm 20 năm nữa.”
2. Cái giá của sự phụ thuộc
Apple đã phải nhượng bộ những gì?
Để được hoạt động tại Trung Quốc, Apple phải “cúi đầu” theo yêu cầu của Bắc Kinh:
Kiểm duyệt App Store quy mô lớn:
- Gỡ ứng dụng Kinh Thánh, Kinh Quran, ứng dụng cầu nguyện Hồi giáo
- Chặn toàn bộ 240 ứng dụng VPN được kiểm tra
- Xóa hơn 600 ứng dụng tin tức, bao gồm New York Times, Radio Free Asia
- Tự động từ chối bất kỳ ứng dụng nào nhắc đến Thiên An Môn hoặc Đạt Lai Lạt Ma
- Ẩn emoji cờ Đài Loan trên thiết bị ở Trung Quốc
Giao nộp dữ liệu người dùng:
- Lưu trữ dữ liệu khách hàng Trung Quốc trên máy chủ thuộc sở hữu của công ty nhà nước — chính phủ có thể truy cập bất cứ lúc nào
Hỗ trợ đàn áp biểu tình:
- Năm 2019: Gỡ ứng dụng người biểu tình Hong Kong dùng để theo dõi vị trí cảnh sát
- Năm 2022: Giới hạn tính năng AirDrop để người dân không thể chia sẻ ảnh biểu tình chống Zero-COVID
Nghịch lý: Chiều hết mức mà vẫn bị “đánh”
Đây là điều khó hiểu nhất: Apple đã làm mọi thứ Trung Quốc yêu cầu. Nhưng năm 2023, Bắc Kinh vẫn cấm nhân viên chính phủ dùng iPhone. Lệnh cấm sau đó mở rộng ra ít nhất 8 tỉnh thành và các doanh nghiệp nhà nước. Tại sao?
Thứ nhất, đây là đòn trả đũa trong chiến tranh công nghệ. Mỹ cấm Huawei, cấm TikTok, cấm bán chip tiên tiến cho Trung Quốc. Bắc Kinh đáp trả bằng cách nhắm vào Apple — công ty Mỹ có nhiều thứ để mất nhất ở Trung Quốc.
Thứ hai, dù Apple có cúi đầu đến đâu, đây vẫn là công ty Mỹ. Họ vẫn chịu sự chi phối của luật Mỹ. Trung Quốc không bao giờ tin tưởng hoàn toàn một công ty nước ngoài.
Thứ ba, đây là chiến lược dài hạn. Chủ tịch Tập Cận Bình đang thúc đẩy “tự chủ công nghệ” — giảm phụ thuộc vào phương Tây trong mọi lĩnh vực. Lệnh cấm iPhone ra đời đúng lúc Huawei ra mắt điện thoại Mate 60 Pro. Cấm iPhone trong cơ quan nhà nước đồng nghĩa với việc ép hàng triệu công chức mua điện thoại Trung Quốc.
Bài học ở đây rất rõ: với Trung Quốc, Apple chỉ là công cụ, không phải đối tác. Nhượng bộ là điều kiện tối thiểu để được hoạt động — không có nghĩa Bắc Kinh biết ơn hay tin tưởng. Khi cần, họ sẵn sàng “trừng phạt” Apple bất cứ lúc nào để phục vụ mục tiêu chính trị.
3. Cái bẫy không lối thoát
Điều thực sự giữ chân Apple không chỉ có chi phí nhân công rẻ mà là những thứ không thể mua bằng tiền:
- 300 triệu lao động sẵn sàng đến và đi theo mùa vụ, không đòi hỏi quyền lợi
- Chính quyền sẵn sàng dời núi, xây sân bay, miễn thuế, tuyển dụng hộ
- Chuỗi cung ứng đã mất hàng chục năm hình thành, không thể tái tạo ở nơi khác
Đây là sản phẩm của một thể chế — thể chế mà chỉ Trung Quốc có. Nhưng chính sự phụ thuộc này đã biến Apple rơi vào thế “tiến thoái lưỡng nan”
- Chiều Trung Quốc → Mỹ chỉ trích
- Chiều Mỹ → Trung Quốc trừng phạt
- Rời đi → Không có nơi nào thay thế được
“Đối với Washington, Apple quá chiều lòng Trung Quốc. Đối với Bắc Kinh, Apple chưa đủ chiều lòng. Bất kỳ động thái nào xoa dịu bên này đều khiêu khích bên kia.”
Số liệu trong bài từ cuốn “Apple in China” của Patrick McGee, The New York Times, Wall Street Journal, Bloomberg, Al Jazeera và các nguồn báo chí quốc tế khác.
Đọc thêm: Làm rõ 3 kịch bản kinh tế 2026 – Nhà đầu tư ứng phó thế nào?
